ЕГИПЕТ БИЛЕУШІСІ ҚЫПШАҚ БЕЙБАРЫС

Даңқы: жеңімпаз қолбасшы және реформатор

Бейбарыс Египет пен Сирия сұлтандарының ішінде ең атақты, ең сыйлы тұлғалардың бірі саналады. Ол халық жадында крестшілер мен моңғолдарды жеңген билеуші ретінде ғана емес, сонымен бірге мемлекетті күшейткен реформатор ретінде де қалды.

Араб ауыз әдебиетінде ұрпақтан ұрпаққа жеткен «Бейбарыс сұлтан» хикаясы фольклордың озық үлгілерінің бірі. Бұл әңгімелерді шежірешілер халық көп жиналған от басында, алау маңында айтып отырған.

Құлдықтан сұлтандыққа дейін

1242 жылы моңғолдар қыпшақ жерін басып алғаннан кейін, жас Бейбарыс тұтқынға түсіп, руластарымен бірге құлдыққа сатылды. Түркі тілдес жалдамалы әскерлер Жерорта теңізі аймағындағы мұсылман елдерінің қарулы күштерінде елеулі орын алатын, әрі өте қымбат бағаланатын.

Тағдыр тәлкегімен Бейбарыс Египет сұлтаны ас-Салих Нәжм ад-Диннің қолына түседі. Оны басқа әскерлермен бірге Ніл бойындағы бір аралда ұстайды. Сол жерде оның қайсарлығы мен қаруды шебер қолдануы көзге түседі.

IX Людовикке қарсы шайқас және мамлүк билігінің орнығуы

1250 жылы қаңтарда Бейбарыс Әл-Мансура қаласы түбінде француз королі, крест жорығының жетекшісі IX Людовикке қарсы шайқаста мамлүк әскерін басқарды. Ұрыс барысында король тұтқынға түсіп, крестшілер оның өмірі мен бостандығы үшін ірі төлем төлеуге мәжбүр болды.

Бейбарыстың мамлүк жауынгерлері арасындағы беделі ерекше жоғары еді. Ол ықпалды мамлүктермен бірге билікке келген Тұран-шахты тақтан тайдыруға қатысады. Аюбилер әулетінің соңғы сұлтаны қаза тапқаннан кейін Египетте саяси дағдарыс күшейіп, көп ұзамай билік толықтай мамлүктердің қолына көшеді. Осылайша Египет тарихында мамлүк дәуірі басталды.

1260 жыл: шешуші бетбұрыс және таққа көтерілу

Алғашқы мамлүк сұлтаны Айбекке қарсы әрекеттерге қатысы бар деген күдікпен Бейбарыс серіктерімен бірге Сирияға кетіп, 1260 жылға дейін сонда болады. Кейін үшінші мамлүк сұлтаны әл-Музаффар Сайф ад-Дин Құтұз оларды кері шақырып, әскери атақ-абыройы мен жеңілдіктерін қайтарады, әрі Бейбарысқа бір тұтас елді мекенді иелікке береді.

Сол жылы қыркүйекте Палестинадағы Наблус маңында Бейбарыс ірі әскери құраманы бастап, моңғол корпусын күйрете жеңеді. Ол көптеген моңғол жауынгерін тұтқынға алып, өзін көрнекті қолбасшы ретінде танытты.

Ерен еңбегі үшін Бейбарысқа Алеппо (қазіргі Халеб) қаласын сыйға беруді сұрағанымен, Құтұз бұл өтінішті қанағаттандырмайды. Сирия жорығынан оралған соң Бейбарыс сұлтаннан қолға түскен моңғол қызын қалыңдыққа беруді сұрап, жартымды жауап алған соң сұлтанның қолын сүйеді. Алайда бұл — айналасындағы мамлүктерге берілген белгі еді: көп ұзамай Құтұз өлтіріліп, Бейбарыс төртінші мамлүк сұлтаны атанды.

Крестшілерге қарсы ұзақ соғыс

Бейбарыс Сирияда крестшілермен соғыса жүріп, Аюби әулетінен шыққан әйгілі қолбасшы Салах ад-Диннің өз дәуіріндегі атақ-даңқына жетуді мақсат етті. Сұлтан болғаннан кейін ол әскердегі тәртіп пен ықпалын күшейтуге кірісіп, моңғолдар талқандаған қамалдар мен бекіністерді қайта тұрғыздырды, қару-жарақ пен оқ-дәрі қоймаларын ұйымдастырды, сауда кемелерін салдырды.

Ондаған жылдарға созылған бұл жеңісті жорықтарды Бейбарыстан кейін келген сұлтандар дәл сол деңгейде қайталай алмады.

Моңғолдармен, ассасиндермен және аймақтық қарсыластармен күрес

Бейбарыс елінің солтүстігі мен шығысында моңғол жаулаушыларына қарсы күресті тоқтатпады. Ол билік еткен жылдары моңғол әскерімен тоғыз рет қанды шайқасқа түскені айтылады. Сонымен қатар Сирияда ассасиндер ретінде белгілі фанатиктік ағыммен де соғысуға тура келді: 1271–1273 жылдары олардың бірнеше қаласы мен қамалдары алынған соң, бірқатар мүшесі жазаланып, қалғаны қуғындалды.

Бейбарыс моңғолдармен одақтас болған христиан армяндармен де соғысып, жаулап алған қалаларын талқандады. 1276 жылы селжұқ әскерін жеңгеннен кейін, олардың одақтастары — моңғол жасақтарына да соққы берді. Әскерді өзі бастап, тарихи Каппадокиядағы Цезареяны (қазіргі Түркиядағы Кайсери) басып алды.

Египетті оңтүстік, батыс және шығыс бағыттардан қауіпсіздендіру үшін Нубия мен Ливияға әскери экспедициялар жіберді. Қайсар мінезімен танылған қолбасшы ретінде ол жеке басын қауіпке тігіп, қолындағы қаруымен он бес шайқасқа қатысқаны да баяндалады.

Дипломатия және халықаралық байланыстар

Сыртқы саясатта Бейбарыс тығыз дипломатиялық қатынастарды жолға қоюға мән берді. Константинопольге VIII Михаил Палеологқа елшілік жіберіп, бұғаз жағалауындағы көне мешітті қалпына келтіруге келісім алды. Сондай-ақ Босфор мен Геллеспонт арқылы Египет кемелерінің жүзуіне рұқсат берілді.

Ол өз әскері үшін түркі текті тұтқындарды көбірек әкелуді мақсат етті. Маңызды жоспарларының бірі — Алтын Орда билеушілерімен одақтасып, Иранда үстемдік құрған Хулагу ұлысына қарсы тұру еді.

1261 жылы Бейбарыстың елшілігі Сицилия королі Манфредтің қабылдауында болып, кейін Италияға барған. Бұған жауап ретінде 1264 жылы Карл Анжуйский өз елшілігін сый-сыяпатпен және хатпен жібереді. Бұл мәмілелер Бейбарыс күшінің Еуропа билеушілеріне де елеулі болғанын аңғартады.

Бейбарыс Арагон королі Яковпен, Леон мен Кастилия королі X Альфонсомен сауда қатынастары жөнінде келісімдерге қол қойғаны да айтылады.

Діни-саяси қадам: Каирдегі Аббас әулеті

Бейбарыс қабылдаған ең маңызды саяси шешімдердің бірі — моңғол шапқыншылығынан бас сауғалаған Аббас әулетінің өкілдерін жинап, Каирде паналатуы. Ол олардың бірін халиф ретінде тағайындап, өз сұлтанатында халиф билігін мойындау арқылы мұсылмандық легитимділікті күшейтті.

Дегенмен тарихи жағдайға байланысты Аббас әулетінен шыққан халифтер мамлүк мемлекетінде халықтың үстінен нақты билік жүргізе алмады.

Ішкі реформалар, құрылыс және басқару жүйесі

Бейбарыс тек қолбасшы және дипломат қана емес, мемлекеттің инфрақұрылымын жаңғыртқан қайраткер ретінде де танылады. Оның билігі кезінде сәулеттік маңызы бар көптеген нысандар салынды, порттар мен айлақтар қалпына келтірілді. Каир мен Дамаск арасында тұрақты байланыс жүйесі орнап, бір қаладан екінші қалаға төрт күнде жетуге мүмкіндік туғаны айтылады.

Каирде үлкен мешіт пен медресе салдырды; бұл оқу орны бүгінге дейін Бейбарыс есімімен аталады. Сондай-ақ Египет тарихында алғаш рет ислам құқығы негізінде төрт мазһабқа сүйенетін қазылар соты жүйесі бекітілгені көрсетіледі.

1271 жылы шарап ішуге тыйым салғызғаны да атап өтіледі.

Қайтыс болуы және тарихи мұрасы

1277 жылы 1 шілдеде Бейбарыс басқа адамға арналған уланған ішімдік құйылған ыдыстан байқамай ішіп қойып, қайтыс болғаны туралы дерек бар. Ол өзі салғызған әз-Закария кітапханасының астына жерленгені айтылады.

Қазақ даласынан алыста, көне Египет жерінде билік құрған Бейбарыстың өмірі мен қызметі — қазақ халқының да әлемдік тарихта із қалдырған тұлғалары болғанының айқын дәлелі. Ол туған жерін ұмытпай, сағынышпен еске алып отырған; Алтын Орда билеушілерімен әскери одақ құруға ұмтылысы да осы сезіммен сабақтас болуы мүмкін.