Ресми хаттар
Басылым туралы мәлімет
Автор
Әбікенова Гүлнафис Төкенқызы
Еңбек
«Қазақ тіліндегі эпистолярлық стильдің лингвистикалық сипаты»
Монография. Семей, 2008. — 158 бет.
Библиографиялық деректер
- ББК
- 81.2 Қаз
- ISBN
- 9965-19-004-6
- Ұсынылған
- Сүлеймен Демирел атындағы университет Ғылыми кеңесі
Жалпы редакция
Шалабай Б. — филология ғылымдарының докторы, профессор
Пікір білдіргендер
- Қосымова Г. — филология ғылымдарының докторы, профессор
- Нәзбиев Ж.Д. — филология ғылымдарының докторы, профессор
Еңбектің өзектілігі мен нысаны
Адамзат дамуы барысында қарым-қатынас тек ауызша емес, жазбаша түрде де қоғам талабына сай жүзеге асып келеді. Сол жазба қатынастың көне әрі мәдени-тарихи мәні зор түрлерінің бірі — хат жазу дәстүрі.
Қазіргі қазақ тіл білімінде хат мәтіні тілі арнайы жүйелі түрде толық қарастырылмаған. Осы себепті эпистолярлық мәтіндердің тілін зерттеу — тың әрі көкейкесті бағыттардың бірі.
Негізгі дереккөздер
- Қазақ халқының қоғам қайраткерлері, ақын-жазушыларының хаттары мен қолжазбалары
- Эпистолярлық жанрға жататын әртүрлі хат үлгілері
Бұл материалдар хаттардың мәтін құрылымын, сондай-ақ лексикалық, грамматикалық, стилистикалық қырларын кешенді талдауға мүмкіндік береді.
Мақсат пен міндеттер
Зерттеудің негізгі мақсаты — әр кезеңдегі эпистолярлық стильдің тарихи-лингвистикалық, типологиялық және функционалдық-стилистикалық ерекшеліктерін жан-жақты сипаттау.
Жұмыста екі өзек айқындалады: тарихи-мәдени қыр және хат мәтінінің мазмұны мен туу үрдістеріне байланысты типологиялық, функционалдық-стилистикалық факторлар. Сонымен бірге адресанттың сөз қолданысына ықпал ететін жағдайлар да ескеріледі.
Практикалық мәні
Еңбек жоғары оқу орындарында қазақ әдеби тілі тарихының жалпы курсын оқытуда, сондай-ақ стилистика пәні бойынша қосымша материал ретінде қолдануға мүмкіндік береді. Студенттер үшін хат мәтіні тілінің өзіндік ерекшеліктерін тануда, көркем мәтіндегі тілдік бірліктер мен көркемдегіш амал-тәсілдердің семантикалық және стилистикалық табиғатын ашуда көмекші құрал бола алады.
Эпистолярлық стиль және функционалдық стильдер жүйесі
1.1 Эпистолярлық стильдің зерттелуі
Әр стильдің лингвистикалық және экстралингвистикалық тұрғыдан өзіне ғана тән белгілері болады. Эпистолярлық стиль де сол белгілері арқылы өзге стильдерден дараланады.
Стилистикада әдеби тілдің бес функционалдық стилі жиі көрсетіледі: ғылыми, ресми, публицистикалық, көркем әдебиет және ауызша сөйлеу. Қолданыс жағдайына қарай олар ұсақ тармақтарға бөлінеді және бір мәтінде стиль элементтері қабаттасып келе береді.
Негізгі ұғымдар
- Стиль
- Тілдегі лексикалық, грамматикалық және фонетикалық тәсілдерді қолдану принциптері.
- Лингвистикалық стилистика
- Мәтіндегі тілдік құралдардың мәнерлегіштік мүмкіндіктерін, стилистикалық бояуын, мағынасы мен қолданылу заңдылықтарын зерттейтін сала.
- Функционалдық стилистика
- Мәтін құрылымын және тілдік құралдардың мақсатқа сай қолданылуын қарастырып, ойды дәл жеткізуге бағдарланады.
Классификация мәселесі
Функционалдық стильдерді топтастыру мәселесі тіл білімінде толық шешілген тақырып емес: әр түрлі ғылыми мектептер әртүрлі принциптерді ұсынады. Қазақ тіл білімінде де сөйлеу стилі және кітаби-жазба стильдер (ресми-іс қағаздар, публицистикалық, ғылыми, көркем сөз) түрінде жіктеу кездеседі.
Эпистолярлық стильдің анықтамасы
Эпистолярлық стиль — жеке адамдардың бір-біріне жазысқан хаттарының тілін танытатын сөз мәнері. Бұл стиль хат мәтінінің тілдік ерекшеліктерін, жазу мәнерін, мәтіннің құрылымын және адресант–адресат қатынасына тән реңктерді қамтиды.
«Эпистолярлық» ұғымы
«Эпистолярия» термині гректің epistole — «хат» сөзінен тарайды. Мағынасы: хатқа тән, хат түрінде жазылған немесе хаттардан құралған мәтіндер. Эпистолярлық әдебиетке мәдени-тарихи маңызы бар хаттар да, көркемдік мақсатта хат формасын пайдаланатын жанрлар да кіреді.
Эпистолярлық коммуникацияның ерекшелігі
Уақыт-кеңістік алшақтығы
Қатысушылар уақыт пен кеңістікте ажыратылған жағдайда жазба түрде тілдеседі.
Композициялық-тілдік форма
Жеке хатқа да, хаттар жиынтығына да тән құрылымдық модельдер қалыптасады.
Әлеуметтік-мәдени шарттылық
Мазмұн мен тілдік амалдар қатысушылардың деңгейі, қажеттілігі және жағдайына қарай құбылып отырады.
Хаттың «сыртқы кеңістігі» ретінде конверттің болуы да эпистолярлық коммуникацияның өзіндік белгісі саналады: ол мәтінді бөгде адамдардан бөліп, қорғайды.
1.2 Эпистолярлық стильдің функционалдық стильдер жүйесіндегі орны
Эпистолярлық стиль дәстүрлі түрде ресми-іс қағаздар стилінің құрамында қарастырылып келді. Дегенмен эпистолярлық мәтіндердің ресми құжат тілінен ерекшеленетін өзіндік стильдік белгілері және лексика-грамматикалық сипаттары бар.
Сондықтан эпистолярлық жазбаларды ресми стильден бөліп, шағын стиль тармағы ретінде арнайы қарастыру ғылыми тұрғыдан маңызды. Бұл қадам хат тілінің табиғатын нақтылап, оның өзге функционалдық стильдермен ұқсастығы мен айырмасын жүйелі тануға мүмкіндік береді.