Қазақша рефераттар

Көне Түркілерге туыс халықты Ғұндар деп алу қиындау

Арғын руы және ғұндар туралы пайым

Арғын — қазақ құрамындағы саны ең көп рулардың бірі. Тіпті Ұлы жүздің он екі руын қосқандағы жиынтықпен салыстырғанда да, Арғынның сандық салмағы айрықша екені жиі айтылады.

ХХ ғасыр қасіреті: 1932–33 жылдар

Алайда тарихи демографиядағы ең ауыр тұс — 1932–33 жылдардағы ашаршылық. Деректер мен ауызша тарихта Арғындардың шамамен 70%-ына дейін шығынға ұшырағаны айтылады. Оңтүстік пен Батыс өңіріндегі рулар мұндай көлемде қырғын көрмеген. Ең үлкен соққыны Арқа өңірінің рулары алған.

Арғын
~70%
ашаршылық кезіндегі болжамды шығын
Кіші жүз (Батыс)
~50%
шамамен тең жартысы
Ұлы жүз
~30%
шамамен

Неге «аты ұқсас» деген уәж жеткіліксіз?

Арғын секілді үлкен қауымды тек атаудың ұқсастығына қарап «ғұндардан тараған» деп біржақты байлау ғылыми тұрғыдан әлсіз. Өйткені ғұндар туралы білім — Шыңғыс хан, Білге қаған, тіпті Атилла дәуірінің өзіне тым көне тарих ретінде көрінген болуы ықтимал. Ең бастысы: ғұндар тарихын тікелей Арғынға «жапсырып» әкелетін үзілмейтін, тұтас тарихи желі анық байқалмайды.

Ру тарихын талдауда қойылатын негізгі сұрақтар

Кез келген ру-тайпаның тарихын қарастырғанда, ең алдымен уақыт пен кеңістікке қатысты қарапайым, бірақ шешуші сұрақтар қойылады:

  1. 1) Хақназар хан тұсында бұл ру қай аймақта болды? Хақназар хан үш жүзді қазіргі қалыпқа түсіріп, мемлекеттің тұтастығын бекітіп, аймақтық құрылымды орнықтырған тұлға ретінде аталады.

  2. 2) Қасым хан тұсында бұл ру қайда болды? Қасым хан қазақ даласын және руларын алғаш рет кең ауқымда бір саяси-кеңістікке біріктірген кезең ретінде қарастырылады.

  3. 3) Дешті-Қыпшақ дәуірінде бұл ру қайда болды? «92 тайпа» құрамында кездесе ме, әлде Қыпшақ даласына кейінірек өзге өңірден келді ме?

  4. 4) Шыңғыс хан заманында орналасуы қандай еді? Бұл сұрақ сол дәуірдегі ру-тайпалардың географиясын, санын және саяси құрылымға қатысын аңғаруға көмектеседі.

  5. 5) Көне Түркі қағандықтары кезінде (Ұлы Түркі, Түргеш, Көк Түркі, Қарлұқ, Хазар, Бұлғар, Қырғыз, Ұйғыр, Қарахан, Қидан) бұл ру-тайпа қайда болды? Бұл — рудың қашан және қалай қалыптасқанын түсіну үшін қажет.

Арғынның көне атаулары және «Аргу елі»

Көне жазбаларда Арғын «Аргу елі» ретінде аталады. Кейбір деректерде Аргу елінің бұрынғы атауы ретінде Басмыл атауы көрсетіледі.

Махмұд Қашғари сипаттаған орналасу қатары

Махмұд Қашғари X–XI ғасырлардағы түркі халықтарының орналасуын (Қашғарияны негізге алып, батысқа және солтүстікке қарай) шамамен мынадай ретпен береді:

  • Беченек (Баджинак)
  • Қыпшақ (Кипчак)
  • Оғыз
  • Иемек (Қимақ)
  • Башқұрт
  • Басмыл
  • Қай
  • Ябаку (Жабағу)
  • Татар
  • Қырғыз

Бұл тізім — Ұлы Түрік қағандығы ыдырағаннан кейінгі кезеңдерде қалыптасқан түркі бірлестіктерінің тарихи кеңістігін шамалап көрсететін дерек ретінде жиі қолданылады. Осы қатардағы Басмыл атауын Арғынмен байланыстыратын пікір бар.

Қарлұқ кезеңі және туыстық қабаттар

Кей пайымға сай, Басмылдар (Арғындар) Қарлұқ қағандығы құрамындағы негізгі жұрттың бірі болған. Көне деректерге сүйенген тұжырымдарда Қарлұқтар мен Басмылдар Көне Түркілерге (Бумын қаған, Білге қаған дәуіріндегі қауымдарға) туыстас халық ретінде сипатталады. Бұл тұрғыдан алғанда, Көне Түркілерге жақын қауымды тікелей «ғұндар» деп бекіту оңай емес: ұрпақ жалғастығы мен тарихи қабатталу мәселесі мұнда әлдеқайда күрделі.

Тілдік-тарихи жіктеуге қатысты ескертпе

Кейбір көзқарастарда тарихи сабақтастықты тілдік топтар арқылы түсіндіруге ұмтылыс бар: ғұндар — оғыз тілді халықтардың арғы аталары, Көне Түркілер — қыпшақ тілді халықтардың арғы қабаты, ал «гундер» (бұлғарлық қабат) — бұлғар тілді жұрттарға қатысты деп ажырататын пікірлер айтылады. Мұндай үлгілер белгілі бір түсіндіру береді, бірақ оларды абсолют қағида ретінде қолдану даулы болуы мүмкін.

Қорытынды: ру — бір ғана «бір атаның» сызығы емес

Арғын, Найман, Дулат, Қыпшақ сияқты көне рулардың құрылымына қарасақ, бәрі бір ғана атадан немесе бір ғана халықтан «тура» тарады деу — дала тарихының күрделі табиғатына сәйкес келе бермейді. Көп жағдайда бұлар — ұзақ уақыт бойы бір кеңістікте өмір сүрген көптеген тайпалық, этникалық және саяси қабаттардың қосындысынан қалыптасқан қауымдар.

Сондықтан Арғынның арғы құрамында ғұн, қимақ, көне түркі, оғыз, тіпті сақ (аргиппейлер) сияқты әртүрлі тарихи қабаттардың ықпалы болуы ықтимал деген пікір бар. Ал ішкі ру-тайпалық байланыстар тұрғысынан қарағанда, Арғындардың башқұрттармен және саха (якут) халқымен туыстық ұқсастықтары туралы да көзқарастар кездеседі.

Ескерту: мәтіндегі тарихи-тілдік жіктемелер мен демографиялық пайыздар — авторлық пайымдар мен әртүрлі дерек дәстүрлерінде кездесетін бағалаулар. Тақырыпты нақтылау үшін салыстырмалы деректану мен академиялық зерттеулерді қатар қарастырған жөн.