Табысқа салынатын салық
Мазмұны
I бөлім. Салық туралы ұғым және салықтың пайда болуы
- 1.1. Қазақстан Республикасының салық саясаты
- 1.2. Қазақстан Республикасының салық салу принциптері
- 1.3. Салықтың жіктелуі
II бөлім. Табысқа салынатын салық
- 2.1. Жеке табыс салығы, корпоративтік табыс салығы және әлеуметтік салық туралы түсінік
- 2.2. Төлеушілер және салық салу объектілері
III бөлім. Ставкалар, есептеу және төлеу тәртібі
- 3.1. Салық ставкаларының айырмашылықтары
- 3.2. Жеке табыс салығы, корпоративтік табыс салығы және әлеуметтік салықты есептеу және төлеу тәртібі
Қорытынды және әдебиеттер
- Қорытынды
- Пайдаланылған әдебиеттер
I бөлім. Салық туралы ұғым және салықтың пайда болуы
1.1. Қазақстан Республикасының салық саясаты
Салықтар өндірістің дамуымен, қоғамның әлеуметтік топтарға бөлінуімен және мемлекеттің пайда болуымен қатар қалыптасты. Мемлекетке әскерді, сотты және басқару аппаратын ұстау үшін тұрақты қаржы қажет болғандықтан, салық қоғамдық өмірдің ажырамас тетігіне айналды.
Салықтың экономикалық мәні — шаруашылық субъектілерінен және азаматтардан ұлттық табыстың бір бөлігін мемлекет пайдасына алу арқылы қалыптасатын өндірістік қатынастар жүйесінің құрамдас бөлігі болуы. Іс жүзінде мемлекет жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) белгілі бір үлесін нақты жарна түрінде өзіне шоғырландырады.
Тарихи шолу
Ерте кезеңдерде салықтар көбіне натуралды түрде төленді. Мөлшері мен түрі жергілікті жағдайға тәуелді болды (мысалы, бір адамнан бір құндыз терісі немесе белгілі көлемде астық алу).
Тауар-ақша қатынастары нығайған сайын натуралды салықтардың рөлі төмендеді. Дегенмен, кейбір натуралды міндеттемелер тарихи тұрғыда ұзақ сақталғаны айтылады (мысалы, жүн, жұмыртқа, сүт, май өткізу тәжірибесі).
Соғыс жағдайларында жеңген тарап жеңілген елге контрибуция немесе алым-салық салу арқылы экономикалық қысым жасайтын тәжірибелер де кездескен.
Экономикалық әдебиеттерде салыққа әртүрлі анықтама беріледі. Қазақстан Республикасының салық заңнамасында салықтар — мемлекеттің біржақты тәртіппен белгілейтін, қайтарымсыз және өтеусіз сипаттағы бюджетке төленетін міндетті ақшалай төлемдер ретінде сипатталады. Кең мағынада салық — заң актілеріне сәйкес бюджетке төленетін міндетті төлем.
Салықтың материалдық мазмұны
Салық төлеушінің белгілі мерзімде және белгіленген тәртіппен мемлекетке аударуға міндетті ақша сомасы (тарихи кезеңдерде — материалдық құндылық).
Салықтың құқықтық мазмұны
Мемлекеттік бекітілім: тұлғаның мемлекетке белгілі ақша сомасын төлеу міндеттемесі.
Салықты басқа да міндетті төлемдерден ажырата білу маңызды. Себебі салық белгілі бір объектілерден (табыс, мүлік, тауар, жер, көлік, мұра және т.б.) алынады, белгіленген салық кезеңі болады (күндік, айлық, тоқсандық, жылдық), әрі төлем мөлшері салық ставкасы арқылы айқындалады.
Салықтың экономикалық белгілері
- Салық мемлекетке тиесілі қоғамдық жиынтық өнімді бөлуге қатысады.
- Негізінен ақшалай нысанда төленеді (жекелеген жағдайларда натуралды болуы мүмкін).
- Қайтарылмайтын төлем: ақша бір бағытта — төлеушіден мемлекетке — қозғалады.
- Баламасыз: төленген салыққа тікелей тауар немесе қызмет түрінде қарсы қайтарым берілмейді.
- Төлеу кезінде меншік нысаны жеке меншіктен мемлекеттік меншікке ауысады.
- Тұрақты экономикалық қатынас туғызады: салық міндеттемесі заңмен бекітіліп, жүйелі түрде орындалады.
Салық қатынастарының бөлуші сипаты мемлекетке қажетті қаржыны қалыптастыруға мүмкіндік береді: мемлекеттік аппарат өздігінен табыс өндірмейтіндіктен, қоғамдық өнімнің бір бөлігін салық арқылы қайта бөледі.
Қайтарымсыздық пен баламасыздық — салықтың басты ерекшелігі. Қайтарымды төлемдерде (мысалы, мемлекеттік қарыз) қаражат кейін белгілі шарттармен кері қайтуы мүмкін, ал салықта мұндай міндет жоқ.
Салықтың құқықтық белгілері
- Салықты мемлекет немесе уәкілетті орган белгілейді.
- Салық құқықтық нысанда жүзеге асады: нормативтік-құқықтық актілермен бекітіледі.
- Мемлекеттің біржақты белгіленімі ретінде енгізіледі.
- Салық белгіленген сәттен бастап салық міндеттемесі туындайды.
- Мәжбүрлеме сипаты бар: міндет орындалмаса, өндіріп алу шаралары қолданылуы мүмкін.
- Төлемді алу мен өндіріп алу құқықтық рәсімдер арқылы іске асады.
Салық міндеттемесінің мазмұны
Оқу мәтінінде Салық кодексіне сүйене отырып, салық міндеттемесіне тіркеу есебіне тұру, салық салу объектілерін айқындау, есептеу, салық есептілігін жасау және белгіленген мерзімде тапсыру, сондай-ақ салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді төлеу міндеттері кіретіні көрсетіледі.
Ескерту: салық құқық бұзушылық үшін айыппұл немесе жаза ретінде қарастырылмайды.
Салықты реттеу тетіктері және салықтан жалтару себептері
Реттеу тетіктері
- Салық түрлері
- Салық ставкалары
- Салық жеңілдіктері
- Салық салу әдістері
Салықтан жалтару себептері
- Салық ауыртпалығының жоғары болуы
- Салық заңнамасының түсініксіздігі немесе тұрақсыздығы
- Кей субъектілердің саналы түрде төлемеуге ұмтылуы
- Салық қызметін ұйымдастырудағы кемшіліктер
Салық ауыртпалығы
Салық ауыртпалығы — жиналған салықтардың жалпы мөлшерінің ұлттық өнімге қатынасы арқылы сипатталатын көрсеткіш.
Салықтың өзге төлемдерден айырмашылығы
Алымдар
Алым белгілі бір құқықтық мәртебе берілгенде немесе қызметті бастау алдында төленеді. Ол көбіне мемлекеттік органның нақты қызмет көрсетуімен байланысты болғандықтан, баламалы сипатқа ие.
- Алым, әдетте, бір жолғы төлем.
- Салық ұзақ мерзімді және тұрақты төлем болуы мүмкін.
- Салықты өндіріп алуда мәжбүрлеу тетігі кең қолданылады.
Төлемақы
Төлемақы — мемлекет меншігіндегі объектілерді пайдаланғаны үшін төленетін өтеулі төлем. Бұл қатынастар көбіне азаматтық-құқықтық сипатта туындайды және пайдалануға құқық берумен байланысты.
Мемлекеттік баж
Мемлекеттік баж — уәкілетті органдардың заңдық мәні бар іс-қимылдар жасағаны және құжаттарды бергені үшін алынатын міндетті төлем. Ол көрсетілетін әрекетпен байланысқандықтан, баламалы сипатқа жақын.
Оқу мәтінінде баж бен алымның айырмасы ретінде: баж — бюджет кірісі, ал алым — белгілі бір қызметтерге байланысты түсім ретінде сипатталады; сондай-ақ алым мөлшері көрсетілетін қызмет құнымен көбірек байланысады.
Мемлекеттік қаржы көздері және салық салу
Мемлекеттік қаржы қорлары бюджетте және бюджеттен тыс қорларда да қалыптасады (әлеуметтік сақтандыру, зейнетақы, жұмыспен қамту және өзге қорлар). Оқу материалында мемлекеттік қаржы көздері ретінде салық салудан бөлек, бағалы қағаздар шығару, шетелдік қарыздар мен көмектер, сондай-ақ ақша эмиссиясынан түсетін кірістер де аталады.
Салық салу ұғымы
Салық салу — мемлекеттің салықтарды бекіту, енгізу және алу жөніндегі қызметтерінің жиынтығы. Ол мемлекет қажеттіліктерін қаржыландырумен қатар, табыстарды қайта бөлу құралы ретінде де қолданылады.
Салық салуда қолданылатын негізгі құжаттар
- Декларация
- Салық органдары жүргізген тексеру материалдары
- Салықтардың төленгені туралы ақпараттар
- Ағымдағы төлемдерді төлегенін растайтын құжаттар
Салық салуға қойылатын талаптар
- Қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету
- Мемлекеттік бюджеттің орындалуын қамтамасыз ету
- Әлеуметтік әділеттілікті сақтау
- Салық ауыртпалығын салыстырмалы түрде тең бөлуге ұмтылу
- Әлеуметтік қорғалмаған топтардың кірісіндегі теңсіздікті азайту
Салықты жоспарлау
Салықты жоспарлау — салық міндеттемелерін заңды түрде оңтайландыру тәсілдері. Ол активтер мен табысты тиімді орналастыру, инвестициялау және жинақтау шешімдерімен тығыз байланысты.
Салықтың атқаратын қызметтері
1) Қазыналық қызмет
Мемлекет қазынасын толықтыру мақсатында табыс көздерін қалыптастырады: салықтар мен өзге міндетті төлемдердің ставкалары мен төлеу мерзімдері белгіленіп, бюджет кіріс бөлігі құралады.
2) Бақылау (реттеу) қызметі
Салықтық реттеу арқылы мемлекет экономиканың жекелеген салаларын ынталандырады немесе қажет жағдайда тежейді (мысалы, жеңілдіктер беру, ставкаларды өзгерту). Сонымен бірге бюджетке түскен түсімдер қозғалысы мен қаржы ағымдары бақылауда болады.
3) Қайта бөлу қызметі
Бюджетке түскен салық түсімдері қаржыландыруды қажет ететін бағдарламаларға сәйкес, салалар мен бағыттар бойынша мақсатты түрде бөлінеді. Бұл механизм қоғамдық қажеттіліктерді жабуға және әлеуметтік міндеттерді орындауға мүмкіндік береді.
Бастапқы мәтін осы бөлімде аяқталғандықтан, әрі қарайғы мазмұн берілмеді.
Қысқаша түйін
- Салық — мемлекеттің тұрақты қаржылық негізін құрайтын, заңмен бекітілетін міндетті төлем.
- Оның негізгі белгілері: ақшалай нысан, қайтарымсыздық, баламасыздық және құқықтық міндеттілік.
- Салық жүйесі қазыналық, бақылау (реттеу) және қайта бөлу функциялары арқылы экономика мен қоғам дамуына ықпал етеді.