Қазақша рефераттар

Бәсекелестік және монополия

Нарықтық экономикадағы бәсекелестік: мәні және рөлі

Нарықтық экономиканың басты принципі — тауар өндірушілердің еркін бәсекелестігі. Бәсекелестік — бұл өндірушілер арасындағы күрес, яғни жабдықтаушылар, кәсіпорындар мен фирмалар арасында өнім өндіру және оны тиімді өткізу үшін жүретін тартыс. Нарық жүйесінде бәсекелестік, ең алдымен, тұтынушы үшін сайыс: нарықтағы өз орнын алу тауардың сапасы мен бағасына тікелей байланысты.

ХІХ ғасырдың ортасында еркін бәсекелестік кең өріс алды. Мұндай ортада баға сұраныс пен ұсыныстың ауытқуына қарай өзгеріп отырды. Бұл жағдай өндірушілерді тұтынушы талабымен санасуға, сапаны арттыруға, еңбек өнімділігін өсіруге, өндірісті ұлғайтуға және өнім бірлігіне кететін шығынды азайтуға ынталандырды.

Бәсекелестіктің негізгі түрлері

1) Салаішілік бәсекелестік

Салаішілік бәсекелестік — бір саланың тауар өндірушілері арасындағы күрес. Еңбек өнімділігі жоғары, ғылыми-техникалық жетістіктерді тиімді енгізген кәсіпорын жоғары табысқа жетеді. Ал артта қалған кәсіпорындардың табысы төмендеп, тіпті банкротқа ұшырауы мүмкін.

2) Салааралық бәсекелестік

Салааралық бәсекелестік — халық шаруашылығы салалары арасындағы күрес. Пайда деңгейі төмен саладан капитал пайдасы жоғары салаға құйылады. Нәтижесінде жаңа, сапалы тауарлар көбірек шығарылып, халықтың әл-ауқаты артады. Кейін пайда деңгейі төмендеген тұста ғылыми-техникалық жаңалықтар негізінде жаңа өнімдер пайда болып, сапа жақсарады; табыс өскен сайын сұраныс та ұлғая береді.

Еркін бәсекелестіктің белгілері және кәсіпкерлік

Еркін бәсекелестіктің басты белгісі — нарық қатысушыларының кәсіпкерліктің кез келген түрімен айналысуға және оны бастауға ерікті болуы. Кәсіпкерліктің нысандары әртүрлі: біреуі істі өзі жүргізеді, екіншісі жұмысшы жалдайды, үшіншісі акция мен облигация сатып алады, төртіншісі қаражатын банкке салады, енді бірі өндірісті қаржыландырады және т.б.

Әр кәсіпкер (немесе бәсекелестікке қатысушы) өз капиталы арқылы қосымша пайда табуға, байлығын арттыруға немесе, кем дегенде, сол пайда есебінен күн көруге ұмтылады.

Маңызды салдар

  • Сұраныс пен ұсыныс ауытқыса, бір салада артық өндіру дағдарыс тудыруы мүмкін, ал екіншісінде тауар тапшылығы байқалады.
  • Бір фирманың табысы өссе, екіншісі күйреуі ықтимал.
  • Өндіріс пен капитал шоғырланып, орталықтану күшейеді; бұл монополиялардың қалыптасуына әкеледі.

Жетілмеген бәсекелестік және монополия түрлері

Капиталдың шоғырлануы нәтижесінде нарықта үстемдік ету құбылысы пайда болады: күшті қатысушы нарықты «басып алып», әлсізін ығыстырады. Монополия сөзінің мағынасы: моно — жалғыз, полия — сату. Жетілмеген бәсекелестікке таза монополия, монополиялық бәсеке және олигополия жатады.

1) Таза монополия

Таза монополияда өнімді бір ғана фирма шығарады және оған тікелей бәсекелес жоқ.

Төрт ерекшелік

  1. Сатушы — тек бір фирма.
  2. Сатылатын тауардың орнын басатын балама жоқ.
  3. Монополист нарықты билейді және бағаны бақылайды.
  4. Нарыққа кіруге жоғары тосқауыл қояды.

Мысалдар: электр және газ компаниялары, сумен қамту, байланыс, жылу жүйесі, көлік кәсіпорындары, метрополитен және т.б. Көп жағдайда бұл салалар мемлекет меншігінде болады немесе мемлекеттің қатаң бақылауында жұмыс істейді.

2) Монополиялық бәсеке

Бұл жағдайда нарықта көптеген өндіруші ұқсас тауарларды ұсынады. Мұнда өнім мен қызмет сапасы шешуші рөл атқарады. Сондай-ақ сатып алғаннан кейінгі сервистік қызмет көрсету де бәсекенің маңызды құралы болады.

3) Олигополия

Олигополияда бәсекелес фирмалар саны көп болмайды. Олар баға бойынша немесе нарықты бөлісу жөнінде өзара келісімге келуі мүмкін, сондықтан бәсекелестік шектеледі.

Термин мәні: олиго — азғантай, полия — сату.

Монополияға қарсы мемлекеттік реттеу

Монополияға қарсы мемлекеттік реттеу нарықтық экономикасы дамыған елдерде кең қолданылады. Монополиялық өндірісті тежеу үшін мемлекет әкімшілік және экономикалық шаралармен қатар, заңдық әділеттілік тетіктерін де іске қосады. Қорытындылай айтқанда, өндірушілердің нарықты монополияландыруынан қорғау мақсатында өкімет әкімшілік, экономикалық және құқықтық актілерді қолданады.

Реттеу бағыттары

  • Өндірісті шоғырландыру және монополияландыру деңгейін бақылау.
  • Кәсіпорындардың стратегиясы мен тактикасына қатысты нарықтық ортаға ықпал ету.
  • Сыртқы экономикалық қатынастарды, баға мен салықты реттеу.

Монополияға қарсы комитеттің негізгі функциялары

  • Өндіріс және айналым салаларында монополияны тежеу шараларын әзірлеу және іске асыру.
  • Тауар нарығы мен бәсекелестікті дамыту бойынша ұсыныстар мен нұсқаулықтар дайындау.
  • Шаруашылық субъектілерін құру, қайта құру және тарату кезінде монополияға қарсы талаптардың сақталуын қадағалау.
  • Ірі көлемде акцияларды сату және сатып алуды бақылау (дара басымдықтың алдын алу үшін).
  • Нарықты жетілдіру мақсатында билік және басқару органдарына ұсынымдар беру.
  • Еркін, реттелетін және алдын ала белгіленетін баға режимдері қолданылатын ортаны жетілдіру.
  • Шетелдік инвестицияны ынталандыру және бірлескен кәсіпорындарды құруға қолдау көрсету.
  • Экспорт-импорт операцияларын лицензиялау.
  • Еркін экономикалық аймақтарды құру және дамыту.

Кәсіпкерлік: субъектілер және ерекшеліктер

Кәсіпкерліктің субъектілері

Кәсіпкерліктің субъектілері — жеке адамдар, сондай-ақ заңды тұлғалар және бірлескен құрылымдар: жалгерлік ұжымдар, ашық және жабық акционерлік қоғамдар, шаруашылық ассоциациялары, әртүрлі бірлестіктер.

Кәсіпкерліктің ерекшеліктері

  • Дербестік және тәуелсіздік.
  • Экономикалық ынталылық.
  • Шаруашылық тәуекелі және жеке жауапкершілік.
  • Жаңашылдық.

Экономиканың іргелі ақиқаттары және ресурстар

Екі фундаменталды ақиқат

1) Қажеттілік шексіз

Қоғамның материалдық қажеттіліктері шексіз, яғни тойымсыз.

2) Ресурстар шектеулі

Экономикалық ресурстар шектеулі немесе сирек.

Экономикалық ресурстар — тауар өндіруде қолданылатын барлық табиғи, адам және өндірілген құрал-жабдық ресурстары. Оларға фабрика, зауыт және ауыл шаруашылығы құрылыстары; жабдықтар мен құралдар; өндірістік және ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруге арналған машиналар; көлік және байланыс құралдары; материалдық игіліктерді өндіруге қатысатын еңбек; жер және қазбалы байлықтар жатады.

Ресурстардың негізгі категориялары

  1. Материалдық ресурстар: жер (табиғи байлық) және капитал.
  2. Адам ресурстары: еңбек және кәсіпкерлік қабілет.

Жер

«Жер» ұғымына өндірісте қолданылатын табиғи ресурстардың бәрі кіреді: жыртылған жер, жайылым, орман, минералдар мен мұнай кендері, су ресурстары және т.б.

Капитал (инвестициялық ресурстар)

Капитал — өндірілген өндіріс құралдарының жиынтығы: инструменттер, машиналар, жабдықтар, фабрика-зауыттар, қоймалар, көлік құралдары және тауар өткізу инфрақұрылымы. Құрал-жабдықты өндіру мен қорландыру процесі инвестициялау деп аталады.

Тауар түрлері және ақша туралы маңызды ескерту

Тауарлар екіге бөлінеді

  1. Инвестициялық тауарлар — тұтыну тауарларын өндіруді қамтамасыз етеді.
  2. Тұтыну тауарлары — қоғам қажеттілігін тікелей қанағаттандырады.

Ақша — ресурс емес

Инвестициялық тауарларға ақша капиталы кірмейді: ақшаның өзі ештеңе өндірмейді. Ол — қаржылық капитал, яғни нақты капитал емес (шартты түрде «жалған капитал»).

Еңбек

Еңбек — кең мағыналы ұғым. Экономистер оны адамдардың тауар өндіру және қызмет көрсету барысындағы күш-қуаты мен ақыл-ой қабілетінің көрінісі ретінде қарастырады.