Дене жаттығуларының теориясы

Техникалық шеберлікті шыңдау — жаңа әдістерді ретсіз «ойлап табу» емес. Керісінше, бұрыннан жақсы меңгерілген, нәтижесі дәлелденген тәсілдерді қайта жаңғыртып, оларды әр белдесу сәтінде уақытылы қолдануға дағдылану — бапкер әдістемесіндегі ұтымды кезең.

Бапкер үшін маңызды шарттардың бірі — жаттығуда шәкірттің өзіне лайық тегеурінді қарсыласпен жұмыс істеуін ұйымдастыру. Себебі жарысқа дейін өзіне төтеп бере алатын қарсыласпен белдесіп көрмеген балуан жарыста күш-қуатын дұрыс мөлшерлей алмайды, алдын ала жоспарланған әдістерін қажетті жағдайда сынап, нақтылай алмайды.

Жаттығуда техника орындалғанда қателіктің болуы табиғи. Сондықтан шеберлікті шыңдау кезеңі тек жаңа әдіс үйренумен шектелмеуі тиіс: бұрын меңгерілген әдістердегі сәтсіздікке әкелетін қателіктерді анықтау және түзету — міндетті мазмұн.

Педагогикалық шеберлік — өткен жаттығуларға талдау жасап, қателіктің алдын алу жолдарын үздіксіз іздеу. Белдесуге құштарлық көбіне жақсы меңгерілген тәсілден туады. Сол себепті әдісті толық меңгертпей тұрып, шәкіртті жарысқа асықтыру — бапкер әдебіне жат.

Болашақта дене шынықтыру педагогикасы аясында дене шынықтыру тарихы, психофизиология, биомеханика және басқа да арнайы теориялық пәндер материалдарын біріктіретін біртұтас оқу пәнінің құрылымын қалыптастыру қажеттігі күшейе түседі. Мұндай интеграция педагогикалық қағидаларды жан-жақты сипаттауға және нақты оқу жағдайында тиімді шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

Практикада педагогикалық жағдайлар жиі өзгеріп отырады. Сол себепті маман тек қалыптасқан шешімдерді білумен шектелмей, жаңа әдістерді тұрақты іздестіруге дайын болуы керек. Табылған нәтижелер талданып, есепке алынып, басқа мұғалімдер үшін де пайдалы тәжірибеге айналуы маңызды.

Зерттеудің тиімділігі таңдалған әдістерді мақсатқа сай қолдануға байланысты. Оқу-тәрбие жұмысын ұйымдастырудың педагогикалық эксперимент әдісі жаңа факторды (құрал, оқыту әдісі және т.б.) енгізіп, оның ықпалын бағалауға мүмкіндік береді. Ал бақылау әдісі бұрыннан қалыптасқан мазмұн мен форманы салыстыру критерийі ретінде сақтайды.

Кейбір міндеттерді шешуде педагогикалық тәсілдермен қатар психологиялық, биологиялық және физиологиялық әдістерді кешенді қолдану қажет. Нәтижелер міндетті түрде сапалық (сөздік педагогикалық баға) және сандық (математикалық өңдеу) талдаудан өтеді. Соңғы кезең — нәтижені әдеби-графикалық рәсімдеу және оны педагогикалық практикаға енгізу.

Егер балуан күрес өнеріне тән ерекшеліктерді жаттығуда дұрыс меңгерсе, кілем үстіндегі жекпе-жекте басымдыққа жетуі заңды. Тактикада жиі кездесетін тәсілдің бірі — қарсыласты бірнеше рет «қолданатындай болып» алдап, оның назарын шашыратып, дәл сәтте негізгі әдісті орындау.

Мұндай әдістер толық меңгерілсе, балуан аз күш жұмсап-ақ тиімді нәтижеге жиі жетеді. Сонымен бірге кілемге шығу, белсенді күреске көшу, қарсыласты да белсенділікке мәжбүрлейтін қарқын орнату — күрес мәдениетінің белгісі. Төрешілер белсенді бастаманы бағалайды, ал белдесу көп жағдайда уақытынан бұрын «таза жеңіспен» аяқталуы мүмкін.

Жаттығуда тактикаға бағытталған арнайы сабақтарды бапкердің жүйелі түрде алдын ала жоспарлауы — педагогикалық тұрғыдан аса маңызды. Өйткені қазіргі күрес тек қара күштің нәтижесі емес: бұл ұзақ мерзімді, бағдарламаланған жаттығудың жемісі.

Дене жаттығуларының теориясын білу мұғалімге педагогикалық міндетке сәйкес ең тиімді жаттығуларды іріктеуге көмектеседі, жаттығулар жүйесін сауатты құруға және қосымша құралдармен үйлестіріп қолдануға мүмкіндік береді.

Әрбір қозғалыс үш белгімен сипатталады: ол әрдайым белгілі бір функцияға қызмет етеді; адамның өмірлік тәжірибесі барысында қалыптасады; үйрену арқылы ерікке бағыну дәрежесі артады. Қозғалыстар бір жүйеге біріккенде қимыл құралады, ал қимыл — адам қызметін жүзеге асырудың нақты тәсілі ретінде қарастырылады.

Дене жаттығулары — адамның денесін жетілдіру мақсатында арнайы жасалған және қолданылатын қимылдар. Кез келген қимыл дене жаттығуы бола бермейді: ол дене тәрбиесінің міндеттерін шешуге бағытталып, оның заңдылықтарына бағынуы керек. Тек жаттығулардың жүйесі ғана адамның қасиеттері мен дене мүшелерінің үйлесімді дамуына мүмкіндік береді.

Күреске баулудағы ең күрделі кезеңдердің бірі — жекпе-жек кезінде әр спортшының өзін-өзі басқара алу дағдысын қалыптастыру. Осы қабілет тактиканы меңгерудің өзегі болып саналады. Белдесу барысын бағдарлау және қарсыласын өз дегеніне көндіре алу — шеберліктің шыңына көтерілгеннің белгісі.

Тактикалық шеберлік алдағы қарсыласқа қолданылатын әдістерді алдын ала таңдай білуге және белдесу үстінде өзін бақылап, шешім қабылдай алуына тікелей байланысты. Бұл — күресті «барлау» мәдениеті. Ұтымды кезең ұйымдастыра алмаған балуанның жеңіс тұғырына көтерілуі қиын.

Тактикалық сауаттылықтың бірден-бір көзі — техника ғана емес, бірақ тактика мен техниканы бір педагогикалық үдеріс деп түсіну қажет. Егер балуан бір-екі тәсілмен шектелсе, тактикасы көбіне бекер күш жұмсауға ұласады. Ал техникалық ауқымы кең балуан белдесудің барлық кезеңінде жинақылық пен сақтықты сақтап, ойлаған жоспарын іске асыруға бейім келеді.

Шынайы спорт сайысы қара күштің ғана көрінісі емес. Ол — адамның мүмкіндіктерін ең жоғары деңгейде ұйымдастыра білуінің, ақыл мен ерік-жігердің де көрсеткіші.