Жағдайды психологиялық моделдеу
Әлеуметтік топтардың психологиясы және ұжымнан тыс мінез-құлық
Бұл материал әлеуметтік топтар психологиясын, адамды бір қарағаннан әлеуметтік ортаға жатқызу туралы стереотиптердің мүмкіндігі мен шектеулерін, сондай-ақ құқық қорғау тәжірибесінде жиі кездесетін қабылдау қателіктерін талдауға арналған практикалық тапсырмалар жиынтығын ұсынады.
Негізгі екпін
Сыртқы белгілер бойынша бағалау және оның тәуекелдері
Қолдану саласы
Қарым-қатынас, қабылдау, тергеу және алдын алу
Формат
Сұрақтар, кестелер, кейстер, бағалау шкалалары
№1 тапсырма: Сыртқы мінез-құлық пен келбет арқылы әлеуметтік топты анықтау
Адамның сыртқы бейнесі (киім, жүріс, сөйлеу, мимика) белгілі бір әлеуметтік орта туралы сигнал беруі мүмкін. Бірақ бұл белгілер әрдайым дәл емес: олар мәдениетке, жағдайға, жас ерекшелігіне және жеке стильге тәуелді.
Жауап беру құрылымы (міндетті рет)
- а) сөзінің ерекшеліктері
- б) жесттары
- в) жүрісі
- г) киімі
- д) бет әлпеті мен мимикасының ерекшеліктері
- е) өзге де сыртқы белгілері
Сұрақ 1
Сыртқы түріне қарап адамның қандай мамандық иесі екенін қандай белгілер арқылы болжауға болады?
Сұрақ 2
Өмірлік тәжірибеңізге сүйене отырып, қоғамға жат мінез көрсететін адамдарды тануға көмектесетін белгілерді сипаттаңыз.
Сұрақ 3
Ішкі істер органдарының қызметкері азаматтарды қабылдау барысында қандай қабылдау-қателіктеріне жол беруі мүмкін?
Сұрақ 4
Бақылап тұрған адам бұрын еңбекпен түзеу мекемесінде (ЕТМ) жазасын өтегенін қандай сыртқы айырма белгілер көрсетуі мүмкін?
Ескерту: сыртқы белгілерге сүйену жаңсақ қорытындыға әкелуі мүмкін. Бағалау кезінде нақты мінез-құлық фактілері мен мәнмәтінді міндетті түрде ескеріңіз.
№2 тапсырма: Әлеуметтік топтарды жіктеу
Төмендегі топтар берілген. Әр топтың түрін анықтап, кестедегі тиісті бағанға “+” белгісін қойыңыз.
| Топ атауы | Шартты | Нақты | Ұйымдасқан | Ұйымдаспаған | Алғашқы | Кейінгі | Формальды | Формальды емес |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Полиция бөлімі | ||||||||
| Дүкендегі кезек | ||||||||
| Ұжымның кеңесі | ||||||||
| Жасөспірімдердің тобы | ||||||||
| Тобыр | ||||||||
| Көпшілік | ||||||||
| Көрермен | ||||||||
| Ұжым | ||||||||
| Бір колонияның сотталғандары | ||||||||
| Қылмыстық қауым | ||||||||
| Бір ауданның зейнеткерлері | ||||||||
| Бір мектептің оқушылары | ||||||||
| Студенттер тобы |
№3 тапсырма: Қылмыстық әрекетті психологиялық талдау (кейс)
Жағдай сипаттамасы
Алексей, Григорий және Борис есімді үш жас жігіт шарап сататын дүкеннің жанында шала мас күйде тұрды. Оларға Константин есімді ер адам келіп, шарап алуға жетпей тұрған ақшасын толықтырып беруді сұрады. Бас тартқанын естіген ол наразылығын боқтық сөздермен білдіріп, кетіп қалды. Балағатты естіген үш дос оны қуып жетіп, ұрып-соға бастады. Қарсылық пен қорқыту сөздеріне жауап ретінде олардың бірі ауыр темір айылбасы бар белдігін шешіп алып, Константиннің басынан бірнеше рет ұрды. Константин есінен танып құлап түсті. Соған қарамастан, олар ұруды тоқтатпай, етіктерімен тепкіледі. Біреуі Константиннің жерге түскен бас киімі, қолғабы және бөкебайын алып, екіншісі пальтосының қалталарын ақтарып, ақшасын алып кетті.
Талдау міндеттері
- Жанжалдың пайда болу себептерін талдау.
- Соққыға жыққан азаматтардың әрекетін ҚР Қылмыстық кодексі тұрғысынан бағалау.
- Жауаптылық түрлерін тиісті баптарға сүйене отырып белгілеу.
- Жәбірленуші бастан өткерген психологиялық сезімдерді сипаттау.
- Қылмыстық әрекетке және оның психологиялық құрылымына негізді анықтама беру.
Назар аударатын психологиялық түйіндер
- Аффект пен топтық ықпалдың зорлықты күшейтуі.
- Қорқыту, қорлау және мәртебелік қақтығыс.
- Зорлықтан кейінгі тонау әрекетінің қосылуы (мотивтердің ауысуы/кеңеюі).
№4 тапсырма: Қылмыстық әрекеттің ниеті, сылтауы және іске асу жолы
Өзіндік баяндау (үзінді)
Тамыздың соңынан 18 қыркүйекке дейін мен ешқандай шешімге келе алмадым. Қарыздарымды жабуға ақша қажет болды. Ақшаны ұрлап алуға шешім қабылдадым, бірақ ұсталып қаламын ба деп қатты қорықтым. Не істеу керектігін ойлап, бірнеше түн ұйқысыз өткіздім. Қайткен күнде де қарызды қайтару керек болды, ақыры осы ой мені жеңді. Қылмыс жасауға бет алғанымды түсіндім.
18 қыркүйекте түскі 12:00 шамасында мені оқу кластарының ішін жинастыруға жіберді. Сол сәтті пайдаланып, бос тұрған сынып бөлмелеріндегі ілулі киімдердің қалталарын ақтарып, шамамен 250 000 сом ақша ұрладым. Сонымен бірге есігі ашық тұрған №13 бөлмеден фотоаппаратты да алып кеттім.
Сұрақтар
- Қылмыс қандай негізде жасалды: жәбірленуші қарызды қайтармағандықтан ба, әлде даулы мүлікке қатысты ма?
- Бұл жерде пайдакүнемдік мотив бар ма?
№5 тапсырма: Құқық бұзушы тұлғасының психологиясы (кәмелетке толмаған)
Кәмелетке толмаған құқық бұзушының қылмыс жасау ықтималдығын жобалау үшін маңызды белгілер төменде берілген. Белгілер болған жағдайда көрсетілген ұпайды қосасыз.
| Белгі | Нұсқа | Ұпай |
|---|---|---|
| 1) Қазіргі уақытта | Жұмыс істейді/оқиды | -6 |
| 1) Қазіргі уақытта | Жұмыс істемейді/оқымайды | +6 |
| 2) Жұмыс/оқу орнынан мінездеме | Жағымды немесе қанағаттанарлық | -12 |
| 2) Жұмыс/оқу орнынан мінездеме | Еңбек/оқу тәртібін бұзады | +10 |
| 2) Әлеуметтік қатынас | Айналасындағыларға менсінбей қарайды | +7 |
| 2) Қоғамдық белсенділік | Қоғамдық жұмысқа қатысқысы келмейді | +3 |
| 2) Мінез-құлық | Ішімдікке салынған | +4 |
| 3) Тұрғылықты жерінен мінездеме | Жағымды немесе қанағаттанарлық | -17 |
| 3) Тұрғылықты жерінен мінездеме | Ішімдікке салынған | +12 |
| 3) Тұрғылықты жерінен мінездеме | Өзге жағымсыз мінез-құлық байқалады | +14 |
| 4) Ата-анасына қатынасы | Жағымды немесе қанағаттанарлық | -10 |
| 4) Ата-анасына қатынасы | Немқұрайды немесе жақтырмайды | +5 |
| 5) Әлеуметтік орта | Қоғамға жат топта жетекші | +3 |
| 6) Әкімшілік шаралардан кейін | Теріс қылық жасамады | -7 |
| 6) Әкімшілік шаралардан кейін | Теріс қылық жасады | +14 |
| 7) Қоғамдық шаралардан кейін | Теріс қылық жасамады | -2 |
| 7) Қоғамдық шаралардан кейін | Теріс қылық жасады | +9 |
| 8) Отбасындағы ықпал | Қоғамға жат қылықтарға қарсы шара қолданылды | -2 |
| 8) Отбасындағы ықпал | Шара қолданылмады | +4 |
| 9) Мінез ерекшеліктері | Өшпенділік | +6 |
| 9) Мінез ерекшеліктері | Ызақорлық | +8 |
| 9) Мінез ерекшеліктері | Табандылық | +6 |
| 9) Мінез ерекшеліктері | Басынғандық (доминанттылық) | +6 |
Есептеу ережесі
Теріс және оң ұпайларды бөлек қосыңыз. Үлкен саннан кіші санды алып тастап, нәтижеде үлкен санның таңбасын сақтаңыз.
Қорытындыны түсіндіру
- 0-ден төмен — қылмыс жасайды деп күтуге негіз жоқ.
- 0–+50 — нақты қорытынды жасау қиын, қосымша бақылау қажет.
- +51-тен жоғары — қылмыс жасау ықтималдығы жоғары, белсенді алдын алу шаралары қажет.
№6 тапсырма: Отбасы-тұрмыс жағдайындағы жанжалқой адамның тәуекелін бағалау
Отбасы-тұрмыс жағдайында ішімдік ішіп алып жиі жанжал шығаратын адамның қылмыс жасау ықтималдығын жобалау үшін маңызды белгілер төменде берілген.
| Белгі | Нұсқа | Ұпай |
|---|---|---|
| 0) Бұрын сотталған | Иә | +10 |
| 1) Қазіргі уақытта | Жұмыс істейді/оқиды | -25 |
| 1) Қазіргі уақытта | Жұмыс істемейді/оқымайды | +24 |
| 2) Жұмыс/оқу орнынан мінездеме | Жағымды немесе қанағаттанарлық | -27 |
| 2) Жұмыс/оқу орнынан мінездеме | Жағымсыз немесе қанағаттанарлықсыз | +25 |
| 2) Тәртіп | Еңбек/оқу тәртібін бұзады | +12 |
| 2) Қатынасы | Жұмысқа салақ қарайды | +10 |
| 3) Тұрғылықты жерінен мінездеме | Жағымды немесе қанағаттанарлық | -52 |
| 3) Отбасылық міндет | Отбасындағы міндеттерін орындамайды | +5 |
| 3) Қақтығыс | Жиі жанжалдасады | +12 |
| 3) Мінез-құлық | Өзге жағымсыз мінез-құлық байқалады | +23 |
| 4) Спирттік ішімдік | Үнемі ішеді | +21 |
| 4) Спирттік ішімдік | Үнемі ішпейді | +10 |
| 4) Спирттік ішімдік | Ішпейді | -20 |
| 5) Әкімшілік шаралардан кейін | Теріс қылық жасамады | -7 |
| 5) Әкімшілік шаралардан кейін | Теріс қылық жасады | +14 |
| 6) Қоғамдық шаралардан кейін | Теріс қылық жасамады | -2 |
| 6) Қоғамдық шаралардан кейін | Теріс қылық жасады | +9 |
| 7) Отбасындағы ықпал | Қоғамға жат қылықтарға қарсы шара қолданылды | -2 |
| 7) Отбасындағы ықпал | Шара қолданылмады | +4 |
| 8) Мінез ерекшеліктері | Өшпенділік | +6 |
| 8) Мінез ерекшеліктері | Ызақорлық | +8 |
| 8) Мінез ерекшеліктері | Табандылық | +6 |
| 8) Мінез ерекшеліктері | Басынғандық (доминанттылық) | +6 |
Есептеу және қорытынды
Есептеу ережесі №5 тапсырмадағыдай. Қорытынды интерпретациясы да сол шкала бойынша: 0-ден төмен — тәуекел төмен; 0–+50 — белгісіздік жоғары; +51-тен жоғары — тәуекел жоғары, алдын алу шаралары қажет.
№8 тапсырма: Алдын ала тергеудің психологиялық сипаттамасы
Үш қылмыстың жағдайын мұқият талдап, берілген нұсқауларға сүйене отырып, болжамды қылмыскердің психологиялық портретін жасаңыз.
Эпизод 1 (22.04.1997): Петрова
Петрова шамамен 22:30-да электр поезынан түсіп, үйіне қарай беттеген. Үйіне жақын гараждардың маңында белгісіз адам оны тосып алып, қарсылықсыз қолмен буындырып өлтірген (күрес іздері жоқ). Кейін қылмыскер құрбандықтың үстіне екі рет ауыр темір кесіндісін (ұзындығы 85 см, ені 30 см, биіктігі 14 см, салмағы 40 кг) лақтырған: алғашында бетіне, екіншіде кеудесіне. Дене мен темір сол күйі қалдырылған. Сараптама өлім уақытын 23:00, себебін тұншығу және үстіне темір тастау әсері деп анықтады. Киімдері бүтін, дұрыс киілген, мүлік жоғалмаған, зорлық белгілері де, алкоголь де анықталмаған. Темір кесіндісі бұл жерде бес жылдан астам тұрғаны белгілі болды.
Эпизод 2 (15.06.1997): Богдановаға шабуыл
Богдановаға зорлау және кейін өлтіру мақсатымен шабуыл жасалған. Жәбірленушінің қатты қарсылығы және бөгде адамның көріп қалу қаупі қылмыстық ойды толық іске асыруға кедергі болған. Ұқсас белгілер байқалады: мойыннан қолмен буындыру, тығылып тұрып арт жағынан бас салу, уақыт пен орынның сәйкестігі (Знаменск маңы, 22:00–22:30). Жәбірленуші бойы шамамен 176 см, дене бітімі орташа, жасы 33–40 аралығында деп болжаған. Қорқыту сөздері де ұқсас: «Дыбыс шығарсаң — бауыздаймын», «Мен айтқан жерге барасың, дыбысыңды шығарма». Қылмыскер сөзді қимылмен күшейтіп, жәбірленушіні жолдан басқа жаққа сүйреген.
Эпизод 3 (28.06.1997): Белгісіз әйел мәйіті
Знаменск қаласынан 4 км қашықтағы автотрасса бойынан 60 метр жерде белгісіз әйелдің мәйіті табылған. Киімдері орнында, жыртылмаған, дұрыс киілген. Сараптама: қолмен буындырудан тұншығып өлген, жыныстық зорлық іздері жоқ; мойын мен кеуде жұмсақ тіндерінде қан ұйыған. Ешбір мүлкі жоғалмаған: алтын сақиналар, алқа, сөмкедегі ақша орнында. Тергеуші құрбандықты көлікпен әкелген, жүргізуді жақсы меңгерген, жол жиегін білетін адам болуы мүмкін деп болжаған; оқиға орнына жақын ескі шахталарға апармағаны — ол аумақты білмеуі ықтимал. Бағыт күнделікті жүретін жолмен сәйкес болуы мүмкін; қылмыскер трасса бойындағы елді мекендердің бірінде тұрады деген болжам бар. Үш жәбірленуші де 28–32 жас аралығында.
Портрет жасауға арналған қысқа бағдар
- Уақыт–кеңістік тұрақтылығы: қайталанатын маршрут, сағат, орын.
- Әдістің тұрақтылығы: арттан бас салу, қолмен буындыру, мүлікке тимеу.
- Бақылау мотиві: қорқыту сөздері мен сүйреу әрекетінің үйлесуі.
Сабақты даярлау барысында профессор А. И. Папкиннің басшылығымен орындалған А. И. Анфиногенованың диссертациялық зерттеу материалдары пайдаланылғаны көрсетіледі.
№9 тапсырма: Қылмыскердің психологиялық портретін жасаудың әдістемесі
Психологиялық портрет — қылмыстың жағдайлары мен іздерінің жиынтығынан белгісіз субъектінің жеке басына тән дара белгілер мен ерекшеліктерді айқындауға бағытталған психологиялық-криминалистік әдіс.
Қолданылу аясы
- Азаптау белгілері бар сексуалдық қылмыстар мен сериялы адам өлтірулер.
- Ниеттенусіз өрттер мен жарылыстар.
- Зорлаулар және басқа да ауыр қылмыстар.
Портретке енгізілетін негізгі мінездемелер
- Жеке бастың ерекшеліктері және жетекші мотив.
- Дара белгілер: әдеттер, дағдылар, стереотиптер.
- Жасы, тұрғылықты ауданы, жұмыс/оқу орнының ауданы.
- Білім деңгейі, кәсіби біліктілік және кәсіп түрі.
- Отбасы жағдайы, балалардың болуы, өмір тарихының ерекшеліктері.
- Бұрын сотталғаны, қылмыс түрлері, психикалық/дене кемістіктері.
- Антропологиялық және мінез-құлықтық көріністер: мимика, пантомимика, сөз ерекшеліктері.
Деректер жинаудың қажетті минимумі
- Қылмыс жасалған апта күні мен уақыты; мәйіт табылған уақыт.
- Оқиға орнының толық сипаттамасы және фотоматериалдар.
- Ауа райы жағдайы және орта факторлары.
- Жәбірленуші туралы толық анкеттік және әлеуметтік деректер.
- Сот-медициналық деректер: өлім себебі, жарақат сипаты, құралдар.
- Қылмыскердің әрекет логикасы: тасымалдау, сүйреу іздері, байланып-байланбауы, қалдырған заттары.
Әдістемелік алгоритм (жалпы құрылым)
Психологиялық портрет құрастыру алгоритмі бірізді бірнеше сатыдан тұрады және криминалдық жағдай мен іздерге сүйене отырып, субъективті мінез-құлықты қайта қалпына келтіру мүмкіндіктерін бағалайды. Бірінші саты — қылмыстық оқиғаның криминалистік деректік моделін құрастыру: қылмыстың тәсілі, құралдары, объекті, құрбандық, механизм және процесс ерекшеліктері жүйеленеді.