Мемлекеттік қызмет туралы
Мемлекеттік қызмет: ұғымы және құқықтық негізі
Мемлекеттік қызмет — әкімшілік құқықтың маңызды құрамдас бөлігі. Ол мемлекет қызметінің бір саласы ретінде мемлекеттік органдарда биліктің міндеттері мен функцияларын іске асыруға бағытталған лауазымдық өкілеттіктерді орындауды қамтиды. Мемлекеттік қызметшілердің құқықтық мәртебесі Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 23 шілдедегі заңымен реттеледі.
Ұйымдастыру қағидаттары
- Заңдылық — барлық шешімдер мен әрекеттердің құқық нормаларына сай болуы.
- Қазақстандық патриотизм — мемлекеттің мүддесіне адал қызмет ету.
- Жүйенің біртұтастығы — мемлекеттік қызметтің ортақ стандарттармен жұмыс істеуі.
- Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының басымдығы — мемлекеттік мүдделерді іске асыру кезінде адамның заңды мүдделерін қорғау.
- Тең қолжетімділік — азаматтардың қабілеті мен кәсіби даярлығына қарай қызметке тұру және қызметтік өсу мүмкіндігінің теңдігі.
Бұл қағидаттар заңның 3-бабында көрсетілген өзге де ережелермен толықтырылады.
Лауазымдар: саяси және әкімшілік мемлекеттік қызмет
Мемлекеттік қызметшілер лауазымдары екі негізгі топқа бөлінеді: саяси және әкімшілік.
Саяси лауазым
Мемлекеттік саяси қызметке кіру, әдетте, тағайындау немесе сайлау негізінде жүзеге асырылады.
Әкімшілік лауазым
Мемлекеттік әкімшілік қызметке орналасу, әдетте, конкурстық тәртіппен жүргізіледі.
Мемлекеттік қызметке кіруге қойылатын талаптар
- Қазақстан Республикасының азаматы болуы.
- Жасы 18-ден кем болмауы.
- Қажетті білімі және кәсіби даярлық деңгейі болуы.
- Заңнамада көзделген өзге де талаптарды орындауы.
Еңбек ету бостандығы: конституциялық кепілдік
Қазақстан Республикасы Конституциясының 24-бабы:
“Әркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауына құқығы бар”.
Бұл норма әрбір азаматтың өз қалауынша жұмысқа орналасуға және өз еркімен жұмыстан шығуға құқылы екенін білдіреді. Адамның жұмыс істегісі келетін-келмейтіні, қанша уақыт еңбек ететіні — өз еркіндегі шешім.
Мәжбүрлі еңбекке қашан жол беріледі?
Конституцияға сәйкес мәжбүрлі еңбекке тек сот үкімі бойынша, сондай-ақ төтенше жағдай немесе соғыс жағдайында ғана жол беріледі. Мысалы, қылмыс жасаған адамға қатысты сот белгіленген тәртіппен мәжбүрлі еңбек қолдануы мүмкін. Қоғам мен адамның қауіпсіздігіне қатер төнген кезде құтқару жұмыстарына тарту да ықтимал.
Қызмет түрін ерікті таңдау нені білдіреді?
Азамат мемлекеттік ұйымды да, жеке секторды да таңдай алады; үй жағдайында еңбек етуі мүмкін; шығармашылықпен айналыса алады (мысалы, кітап жазу, сурет салу); кәсіпкерлікпен, мал шаруашылығымен, өзге де заңды еңбек түрлерімен шұғылдана алады.
Дегенмен бұл еркіндік заңмен тыйым салынған әрекеттерді ақтамайды: мысалы, есірткі заттарын сату сияқты заңсыз қызмет түрлеріне жол берілмейді.
Еңбек шарты: құқықтар мен міндеттерді бекіту
Қазіргі жағдайда еңбек қатынастарына кіру үшін еңбек шартын жасау қажет. Оның азаматтық-құқықтық шарттардан басты айырмашылығы — еңбек шарты қызметкер мен жұмыс берушінің құқықтары мен міндеттерін нақты айқындайды және заңнама талаптарына сәйкес жасалады.
Шарттың мерзімі
Еңбек шарты белгілі бір уақыт шеңберінде әрекет етеді. Тараптар шарттың мерзімін әртүрлі түрде белгілеуі мүмкін. Мәселен, мерзімсіз шарт қызметкердің тұрақты жұмысқа қабылданғанын білдіреді: бұл жағдайда ол тек мерзім аяқталды деген себеппен жұмыстан шығарылмайды.
Сынақ мерзімі
Қызметкердің тапсырылған жұмысқа сәйкестігін тексеру үшін сынақ белгіленуі мүмкін. Бұл туралы жұмысқа қабылдау кезінде алдын ала хабарланады. Сынақ мерзімі үш айдан аспауы тиіс және қызметкердің уақытша еңбекке жарамсыздығы сияқты дәлелді себептерге байланысты тоқтатылуы мүмкін (заңнамада көрсетілген тәртіппен).
Шарттың тоқтатылуы мүмкін жағдайлар
- Әскери қызметке шақырылу — шақыру құжатын көрсеткеннен кейін белгіленген тәртіппен қызметкер жұмыстан босатылады.
- Қылмыс үшін сотталу — тағайындалған жаза бұрынғы жұмысты жалғастыруға мүмкіндік бермесе, шарт бұзылады.
Еңбек жағдайлары және жұмыс уақыты
Еңбек қатынастарында тараптардың жауапкершілігі өзара теңгерімді болуы тиіс: жұмыс беруші қызметкерден еңбек шартында көзделгеннен артықты талап ете алмайды, ал қызметкер өз міндеттерін орындаудан жалтара алмайды.
Қауіпсіздік және әлеуметтік қажеттіліктер
- Еңбек жағдайлары қызметкердің өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз етуі және гигиеналық талаптарға сай болуы тиіс.
- Қызметкердің толыққанды демалуына және негізгі материалдық қажеттіліктерін өтеуіне мүмкіндік болуы керек.
- Білім алуға (немесе білімін жалғастыруға) жағдай жасалуы маңызды.
Еңбек жағдайларына қойылатын талаптар азаматтардың табиғи және әлеуметтік қажеттіліктеріне сай заңнамамен белгіленеді.
Жұмыс уақыты нормалары не үшін қажет?
Жұмыс уақытының нормалары қызметкердің денсаулығын қорғауға және шамадан тыс шаршауға жол бермеуге бағытталған. Бұл нормаларды белгілеудің тәжірибелік маңызы жоғары: олар еңбек пен демалыстың теңгерімін сақтауға көмектеседі.