Қазақстанның экологиялық мәселелері.
Өнеркәсіп пен көлік әсері: ауа сапасының нашарлауы
Қазақстан Республикасында мұнай өндіру және мұнай өңдеу, металлургия, радиоактивті металдарды өндіру мен өңдеу кәсіпорындарының кеңеюі, қалалар маңындағы жылу электр орталықтарының (ЖЭО) шығарындылары, сондай-ақ автокөлік санының артуы экожүйе тепе-теңдігін бұзуға елеулі үлес қосып отыр.
«Қазгидромет» бақылаулары нені көрсетеді?
«Қазгидромет» ЕМК-нің арнаулы қызметтері жүргізген мониторинг нәтижелері көңіл көншітпейді: атмосфералық ауадағы зиянды заттардың мөлшері жоғары деңгейде қалып отыр.
- Формальдегидтің орташа жылдық концентрациясы шамамен 3 ШМК.
- Шаң мен күкірт диоксиді деңгейі 1 ШМК-ға дейін жетеді.
- Көптеген қалаларда бір немесе бірнеше қоспаның бірреттік ең жоғары концентрациясы рұқсат етілген нормадан асып түседі.
Ең жоғары ластану байқалатын қалалар
Ауаның жоғары деңгейде ластануы Лениногорск, Шымкент, Ақтөбе (НЗА=10,0), Өскемен (ИЗА=12,8) және Алматыда (НЗА=9,9) тіркеледі. Бұл көрсеткіштерге қара және түсті металлургия кәсіпорындарының шығарындылары айтарлықтай әсер етеді.
Негізгі салдар
- Тыныс алу жолдарына түсетін жүктеменің өсуі
- Қалалық ортада созылмалы әсерлердің күшеюі
- Өндіріс пен көлік тығыздығы жоғары аудандарда тәуекелдің артуы
Су ресурстары: өзен бассейндерінің ластануы
Жерүсті суларының құрамына жүргізілген тексерулер де оң нәтиже бермейді. Мониторинг деректері бойынша Қазақстандағы ірі Ертіс өзенінің бассейні ластанған.
Ертіс бассейні бойынша деректер
Красноярск, Брекс және Тихая салалары таза емес деңгейде бағаланып, кей көрсеткіштер бойынша жоғары ластанған санатына жақындайды (НЗВ=6,21–8,25).
Ерекше байқалатын ластағыш
Мырыш: 25,3–41,0 ШМК
Ерекше байқалатын ластағыш
Мыс: 5–12 ШМК
Бірқалыпты ластанған өзендер
Сырдария, Іле, Тобыл, Есіл өзендері бірқалыпты ластанған су нысандарының қатарына жатады.
Таза өзендер
Орал, Тобыл, Есіл өзендері салыстырмалы түрде таза өзендер ретінде аталады.
Тұрғындар үшін түйткіл
Бұл жағдайлардың барлығы елді мекендерді сапалы ауызсумен қамтамасыз ету мәселесін күрделендіреді. [19]
Жердің тозуы және шөлейттену
Еліміздегі ауқымды экологиялық мәселелердің бірі — жердің шөлейттенуі. Топырақ құнарлылығының төмендеуіне жерді шамадан тыс жырту, эрозияның күшеюі және тұздануға қолайлы жағдайлардың қалыптасуы әсер етеді.
Процесті ушықтыратын факторлар
- Дала өрттері
- Жасыл желек пен егістік алқаптарын орынсыз қырқу
- Эрозия салдарынан пайда болатын шаңды дауылдардың жиілеуі
Шөлейттену мәселесі жақын болашақта үдей түсетін үрдіске ие болуы мүмкін. Бұл қатарда ауа температурасының көтерілуі мен құрғақшылықтың күшеюі туралы болжамдар да аталады. Сондай-ақ мал санының кемуі соңғы шегіне жетіп, көптеген аймақтарда демографиялық-экономикалық қысымды арттырып отыр.
Радиациялық ластану: ұзақ мерзімді қауіп
Қазақстан үшін ең өзекті мәселелердің бірі — радиациялық ластану. Семей сынақ полигонының әсері бүгінге дейін жергілікті халық арасындағы бірқатар аурулардың өршуімен байланыстырылып келеді.
Радиация көздері
- Уран өндіру және өңдеу орындарындағы карьерлер мен бүлінген учаскелер
- Ядролық қалдықтармен байланысты техногендік нысандар (АЭС, реакторлар және инфрақұрылым)
Мәселе қай өңірлерде өткір?
Экологиялық тұрғыдан зардап шеккен аумақтар мен жоғары радиациялық фон Жамбыл, Батыс Қазақстан, Павлодар, Алматы облыстары, Оңтүстік Қазақстан және Солтүстік Қазақстан өңірлерінде өзекті мәселе ретінде аталады. Қалдықтарды көму және қауіпсіз басқару мәселелері әлі де толық шешімін таппаған.
Мойынқұм бойынша дерек
Мойынқұм ауданындағы бұрынғы кеніштерде жүргізілген зерттеулер радиоактивтілік деңгейі нормадан 10–15 есе жоғары екенін көрсеткен. Мұндай жағдайлар қатерлі ісік ауруларының деңгейін арттыру қаупін күшейтеді.