Бизнес-жоспардың атқаратын қызметі
Жоспарлау — саналы әрекеттің өзегі
Адамзаттың хайуанаттан басты айырмашылығы — істейтін жұмысын, ойын және қимылын алдын ала ойластырып, жоспарлай алуында. Жоспарсыз әрекет көбіне кездейсоқ шешімдерге сүйенеді, ал оның салдары қымбатқа түсуі мүмкін.
Қазақстан тәжірибесіндегі сабақ
Қазақстанда экономикалық реформалар жүргізіліп, нарықтық экономикаға көшу кезеңінде өрескел қателіктер орын алды. Оның негізгі себебі — көптеген шешімдердің алдын ала жеткілікті ойластырылып, жоспарланбауы.
Кеңестік экономикада жоспарлау халық шаруашылығын басқарудың басты құралы еді. Тіпті алдыңғы қатарлы капиталистік елдердің өзі де дағдарыс кезеңдерінде жоспарлаудың әртүрлі тетіктерін қолданып, экономиканы тұрақтандыруға қол жеткізгені белгілі.
Жоспардан бас тартудың қауіптілігі
1994 жылы жапон миллиардері Хираса Теравами Қазақстандағы жағдаймен танысып, мынадай пікір айтқан:
«Біз сіздерден ештеңе түсіне алмадық. Біз уақытында сіздердің жоспарларыңызды алып, оны икемді нұсқаулармен толықтырдық — ол біздің елде жемісті жұмыс істеді. Ал енді қарасақ, сіздер жоспардан бас тартыпсыздар. Уақытында сіздер ақылды болдыңыздар, ал біз, жапондықтар, ақымақ болдық. Енді біз ақылды болдық, ал сіздер бес жасар сәби секілді болып кетіпсіздер».
Бұл ой қазіргі жағдайда Қазақстан үшін ұлттық шаруашылықты стратегиялық болжау мен жоспарлауды қайтадан күшейтудің маңызын айқын көрсетеді.
Нарық жағдайында жоспарлау неге міндетті?
Кәсіпкерлік ортада «жоспарлау қажет емес» деген түсінік жиі кездеседі. Бұл — қате. Нарық жағдайында жоспарлау бұрынғыдан да маңызды, өйткені белгісіздік көп, бәсеке жоғары, ал ресурс әрдайым шектеулі.
Ескі директивалық жоспарлаудың кемшіліктері
Социалистік шаруашылық жүргізу жүйесінде жоспарлау көбіне жоғарыдан түсетін директива ретінде берілді. Мұнда:
- жергілікті жағдай жеткілікті ескерілмеді;
- ресурстарды тиімді пайдалануға ынталандыру әлсіз болды;
- басшылар мен кәсіпкерлердің бастамасын кең қолдануға мүмкіндік шектеулі болды.
Мұндай жоспарлау нарық экономикасының табиғатына қайшы. Ал бүгін бастамаға еркіндік берілген жағдайда жоспарлау — ұйымның өз ішінде, өз жауапкершілігімен жасалуы тиіс.
Бизнес-жоспар: кәсіпкердің негізгі құжаты
Шетелдік тәжірибе мен қарапайым логика кәсіпкерлік істі жоспарлау қажеттігін дәлелдейді. Егер кәсіпкер жеке фирма құрып, жаңа өнім өндіруді ұйымдастырғысы келсе, ол міндетті түрде бизнес-жоспар жасауы керек.
Анықтама
Бизнес-жоспар — бұл жоспарлау құжаты: онда бизнестің барлық мүмкіндіктері талданып, фирма немесе компанияны басқаруда бар әлеуетті пайдаланудың жолдары көрсетіледі.
«Бизнес» сөзі ағылшын тілінен аударғанда пайда әкелетін экономикалық іс деген мағына береді. Сондықтан бизнес-жоспардың түпкі міндеті — пайда табуға бағытталған кәсіпкерлік жобаны нақты әрі дәлелді түрде негіздеу.
Неге бизнес-жоспар қажет?
1) Инвестор мен серіктесті сендіру
Кәсіпкердің өз қаражаты жеткіліксіз болуы мүмкін. Қаржыны тарту үшін ол серіктестер мен инвесторларға жобаның табыстылығын және өнімнің нарықта өтімді болатынын дәлелдеуі керек.
2) Нарық әлеуетін нақты көрсету
Инвесторлар болашақ өндірістің мүмкіндігіне, нарық сыйымдылығына, баға деңгейіне, өнімді ілгерілету тәсілдеріне және күтілетін пайда мөлшеріне ерекше мән береді.
3) Ресурстар мен кадр әлеуетін дәлелдеу
Жоспар тек қаржылық көрсеткіштермен шектелмейді: команда құзыреті, өндірістік база және материалдық ресурстардың жеткіліктілігі де сенімді түрде көрсетілуі тиіс.
4) Нақтылық, логика және сенімді есеп
Құжаттағы көрсеткіштер тиянақты, логикалық байланысқан әрі дәлелді болуы қажет. Қаржысы бар оқырман ең алдымен нақты цифрлар мен есептің шынайылығына қарайды.
Объективтік қажеттілік: жоспарсыз табыс күту қиын
Бизнес-жоспарда болашақта мүмкін әрі практикалық тұрғыдан жүзеге асатын кәсіпкерлік жобаның мақсатқа жету жолдары көрсетіледі. Бұл — ойланған істі іске асыруға арналған жоспарлы ұйымдастыру шараларының жүйесі.
Бизнес-жоспардың міндеттері
- Алға қойылған мақсатқа жету үшін ұйымның потенциалды мүмкіндіктерін ескеріп, стратегиялық және тактикалық іс-әрекеттерді қалыптастыру (ағымдағы және болашақ жоспарлар арқылы).
- Кәсіпорынның күшті және әлсіз жақтарын айқындап, жоспарланған іске сын көзбен қарау.
- Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, алдын ала жасалған объективті жоспарсыз елеулі жетістікке жету қиын.