Мыңжасар АЙСАУЫТОВ
Мыңжасар Айсауытов, «Қазақстан Республикасының Минералды шикізаттарды кешенді өңдеу Ұлттық орталығы»
Сирек металдарға — сергек көзқарас
Шикізаттан түскен әрбір теңге экономиканың салааралық құрылымын жаңартуға, әсіресе өңдеуші секторды күшейтуге бағытталуы тиіс. Экономикасы дамыған елдерде орны бөлек шикізат көздері стратегиялық материалдар ретінде қарастырылады: олар елдің экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін базалық өндірістердің іргетасын қалайды.
Сирек металдар неліктен құнды?
Құрамында радиоактивті емес руда өте аз мөлшерде кездесетін металдар сирек әрі құнды саналады. Олардың көбінің жеке-дара кен орны болмайды: әдетте қара және түсті металдар рудасының құрамында «ілеспе» түрде кездеседі.
Германий, тантал, галий, рений, цирконий, селен, талий секілді сирек металдар әлемде өте жоғары бағаланады. Бұл металдардан алынатын материалдар мен бұйымдардың құны көбіне басқа металдармен салыстырғанда бірнеше есе артық.
Мысал (ренийдің экономикалық әсері)
- Аммоний перренаты түріндегі 1 кг ренийдің бағасы шамамен 800 АҚШ доллары.
- Электроникада қолданудың тиімділігі 5 есеге дейін артады.
- Бензин өндірісінде катализатор жасауда пайда 60 есеге дейін өседі.
- Ароматты көмірсутектерді алуда тиімділік 180 есеге дейін ұлғаюы мүмкін.
Қоспа ретінде қосқанда беретін нәтиже
Көптеген сирек металдар болат, алюминий және өзге де балқымаларда қоспа ретінде қолданылады. Аз ғана қоспаның өзі металл жаймаларын бірнеше есеге жеңілдетіп, сапасын арттыра алады. Бұл, өз кезегінде, үлкен көлемдегі энергоресурстарды үнемдеуге жағдай жасайды.
Сирек металдарды кеңінен пайдалану табиғи қорларды үнемдеуге ықпал етеді, материалдың сапасын жақсартады, энерготехникалық және ресурстық шығындарды азайтады.
Соңғы жиырма жылда Үлкен жетілік елдерінде отын, темір және басқа да индустрияға қажет материалдарды тұтыну 20–50% азайып, сирек металдарды пайдалану бірнеше есе артты. Бұл үрдістер өзара тығыз байланысты: сирек металдар қосылған сайын балқымалар мен қорытпалардың қасиеті өзгереді, ал тиімділік өседі.
Қазақстан үшін стратегиялық мүмкіндік
Қазіргі уақытта іске асырылып жатқан индустриялық-инновациялық стратегияны орындауда сирек металдардың орны ерекше. Себебі Қазақстанда басқа елдерде өндірістік мөлшерде сирек кездесетін металдар бар. Бұл — металдар нарығында еліміздің табиғи бәсекелік басымдығы.
Ресей мамандарының бағалауынша, Кеңес Одағы тарағаннан кейін Ресей бірнеше стратегиялық маңызы бар материал көздерінен айырылды, олардың қатарында Қазақстандағы шикізат көздері де аталады. Бұл жағдай Ресейдің балама шикізат көздерін іздеуін күшейтті: тіпті Куриль аралдарындағы вулкандық газдан рений алу жоспарлары да қарастырылған.
Әлемдік нарықтағы динамика
Ұлттық орталық жүргізген талдаулар сирек металдар өндірісі мен қорларының өсіп келе жатқанын көрсетеді. Соңғы 10–15 жылда әлемде ірі кен орындары ашылып, кейбір металдардың қоры бірнеше есе ұлғайды, тіпті 100 жылға жететін қорлар анықталған жағдайлар бар.
Алайда соған қарамастан, көптеген сирек металдардың бағасы бірнеше есе өсіп, нарықта кезең-кезеңімен тапшылық байқалады. Соңғы онжылдықта германий, индий, галий, ванадий сияқты металдардың бағасы он есеге дейін қымбаттады.
Бағаға нақты мысал
Германийдің 1 кг бағасы 350 АҚШ долларынан 2000 АҚШ долларына дейін өскені айтылып жүр. Америка, Жапония секілді елдерде сирек металдарды сатып алу көлемі артса, Оңтүстік-Шығыс Азия елдері де соңғы онжылдықта тұтынуды бірнеше есе өсірді.
Еліміздегі қорлар және сұраныс мәселесі
Қазақстанда рений, ниобий, бериллий, тантал, галий металдарының едәуір қоры бар. Дегенмен соңғы 15 жылда бұл сала экономиканың дербес бағыты ретінде жүйелі қарастырылмай келді.
Қазіргі кезде машина жасау сияқты өндірістердің үлесі төмен болғандықтан, ішкі сұраныс әлсіз. Бірақ индустриялық-инновациялық стратегияға сай жаңа салалар қалыптасқанда, бұл металдардың құны да, стратегиялық мәні де сөзсіз күшейеді.
Нарықтың тарлығын ескерсек, өзіміздегі ресурстарды елемей, сыртқы сатып алуға тым сүйену болашақ өндірістерді толық қамтамасыз етпеуі мүмкін. Өндірушілер аз, ал шикізат көздері көп елдерде шоғырланбаған.
Кешенді өңдеу: әлсіз буын
Бүгінде өндірістік активтердің шоғырландырылып, заңды тұлғаларға берілуіне байланысты тау-кен саласында бірнеше ірі топтың ықпалы күшейді. Кейбір кәсіпорындарда өндіріс құлдырауын тежеу және шикізат беруді арттыру сияқты оң өзгерістер байқалғанымен, шикізатты кешенді өңдеу деңгейі төмен күйінде қалып отыр.
Бұл құбылыс әсіресе сирек және бағалы металдар өндірісіне кері әсер етеді: кей кәсіпорындар жоғары табыс беретін 1–2 металды ғана бөліп алып, қалған құнды құрамдастарды өндірістік қалдыққа жіберіп жатады.
Заңнамадағы олқылық
Минералды шикізатты қазу және өңдеуге қатысты нормаларда байлықты сақтау, оны ел мүддесіне сай тиімді пайдалану толық қамтылмаған. Минералды шикізатты кешенді өңдеудің айқын экономикалық тетіктері де жеткіліксіз.
Мемлекеттік саясаттың өзегі қандай болуы керек?
Жоспарлы экономика кезеңінде стратегиялық материалдармен арнайы мекемелер айналысып, мемлекеттік қорлар қалыптастырылатын. Соғыстан кейінгі Кеңес Одағындағы сирек металдарды өңдеу жетістіктері — ұзақ мерзімді, табанды саясаттың нәтижесі.
Сирек металл өндірісі — жаңа технологияның шикізат базасы. Онсыз жаңа өндіріс буындары өркендемейді. Сондықтан бұл бағыт ұлттық өндірісті дамыту жоспарында басым сала ретінде қаралуы тиіс. Әсіресе бұрын Қазақстан өндірісінде шығарылып, соңғы 10–15 жылда нарықтағы үлесін жоғалтқан металдарға қайта назар аудару қажет.
Стратегиялық материалдар тізбесі
Үкімет әлемдік металл нарығында Қазақстанның табиғи басымдығы бар стратегиялық материалдардың тізбесін жасап, оларды пайдалану ерекшеліктерін заңнамалық түрде бекітуі тиіс. Бұл бағыт 1996 жылғы 27 қаңтарда қабылданған «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Заңның 7-бабы 3-тармағында қарастырылған.
Алайда заңның 1-бабында «стратегиялық және тапшы пайдалы қазбалар» ұғымдары нақты ашып көрсетілмеген. Демек, осы түсініктерді айқындайтын жеке заңнамалық толықтыру әзірлеу қажет.
Әлемдік тәжірибеден белгі
- Германия хром, ванадий, кобальтты қор ретінде ұстайды.
- Ұлыбритания хром мен марганецті жинақтаған.
- АҚШ сирек кездесетін 9 металды құқықтық түрде айқындаған.
- Францияда стратегиялық металдар саны 13-ке жеткен.
Нені басшылыққа алу керек?
Стратегиялық пайдалы қазбалар мен материалдарды анықтауда тек әлемдік тәжірибеге сүйену жеткіліксіз. Негізгі өлшем — олардың өз экономикамызға технологиялық үстемдік беретін мүмкіндігі. Осы тұрғыдан әлемде сирек кездесетін рений, галий, ванадий, осмий секілді металдарға ерекше назар аударған жөн.
Бағдарлама және реттеу тетіктері
Басты міндет — стратегиялық сирек металдар өндірісін дамытудың мемлекеттік бағдарламасын әзірлеу. Бұл сала металлургия кластерін дамытудың негізгі құрамдас бөлігі ретінде бағаланып, мемлекеттік қолдауға ие болуы керек.
Сирек металдар көбіне басқа индустриялық металдарды өндіретін кәсіпорындардың рудасында ілеспе түрде болғандықтан, оларды ысырапсыз өңдеу үшін экономикалық ынталандыру және реттеу тетіктерін енгізу қажет болады.
Сондай-ақ пайдалы қазбаларды кешенді пайдалану талаптарын күшейту мәселесі де күн тәртібіне шығарылуы тиіс.
Түйін
Сирек металдар — жоғары технологиялық өндірістердің тірегі және елдің экономикалық қауіпсіздігіне тікелей ықпал ететін стратегиялық ресурс. Қазақстан үшін негізгі мәселе — шикізатты жай өндірумен шектелмей, кешенді өңдеуді күшейту, заңнамалық анықтамаларды нақтылау және мемлекеттік бағдарлама арқылы ұзақ мерзімді саясат қалыптастыру.