Орталық Қазақстан
Географиялық орны
Орталық Қазақстан республиканың ортаңғы бөлігін алып жатыр. Аймақ негізінен Нұра мен Сарысу өзендерінің шағын әрі тұйық алаптарына сәйкес келеді және ежелгі таулы өлке — Сарыарқаның кең аумағын қамтиды.
Батысында Оралға, шығысында Кузбасқа шамалас қашықтықта орналасуы аймақтың мемлекетаралық экономикалық рөлін күшейтті: Оралдың металлургия кәсіпорындарын кокстелетін көмірмен негізгі жабдықтаушылардың бірі болды.
Қазақстанның құрлықтық орталығында орналасуы климаттың қуаң болуына және тұщы су тапшылығының айқын сезілуіне әсер етеді.
Табиғи байлықтары
Пайдалы қазбалар
- Тас көмір
- Мыс
- Темір және марганец кендері
- Полиметалдар
- Сирек және шашыранды металдар
Құрылыс және өндіріс шикізаты
- Отқа төзімді балшықтар
- Әр түрлі құрылыс материалдары
Бұл ресурстар өңірде өңдеуші өндірістердің шоғырлануына негіз болды.
Табиғат жағдайлары және су мәселесі
Орталық Қазақстанның табиғат жағдайлары ауыл шаруашылығын, әсіресе егіншілікті дамытуға онша қолайлы емес. Климат республикадағы көптеген өңірлермен салыстырғанда неғұрлым континентті: жазы ыстық әрі құрғақ, қысы суық, қары аз, желі күшті. Жауын-шашын мөлшері төмен.
Солтүстік бөлік
Қарағанды және Қарқаралы аудандарында жауын-шашын жылына 300 мм-ге дейін жетеді. Бұл суарылмайтын егіншілікке мүмкіндік береді.
Ортаңғы бөлік
Ақшыл қызғылт топырақты шөлейт зона басым.
Оңтүстік бөлік
Жусанды, күйреуікті шөл зонасына өтеді; негізінен жайылым ретінде пайдаланылады.
Суару үшін жарамды өзендер аз, ал оңтүстік пен батыстың көптеген аумақтарында ағын су мүлдем жоқ. Сондықтан өңірді сумен қамту мәселесі орасан зор халық шаруашылық маңызға ие: өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының дамуы көп жағдайда осы мәселенің шешілуіне тіреледі.
Инфрақұрылымдық шешімдер
- Нұра, Жезқазған, Қарсақпай бөгендерінің салынуы
- 1970-жылдардың басында ұзындығы 500 км-ден асатын Ертіс–Қарағанды каналының іске қосылуы (Павлодар облысындағы Ақсу маңынан басталады)
Шаруашылық географиясы
Орталық Қазақстан экономикасының негізін кен өндіру өнеркәсібі мен металлургия құрайды. Сонымен қатар машина жасау және химия өнеркәсібі де дамып келеді. Кен өндіру мен өңдеуші өндірістердің өзара тығыз байланысы өңірде біртұтас аумақтық-өнеркәсіптік кешеннің қалыптасуына ықпал етті.
Негізгі өнеркәсіп тораптары
Қарағанды–Теміртау
Өңірдегі ең қуатты әрі ең дамыған өнеркәсіп торабы.
Балқаш–Жезқазған
Түсті металлургия мен кен-металлургия өндірістерінің ірі шоғырлануы.
Қара металлургия
Қазақстан экономикасының серпінді дамуына ықпал ететін факторлардың бірі — дамыған тау-кен металлургия кешені. Өндірілетін қара және түсті металлургияның елеулі үлесі Қарағанды облысындағы кәсіпорындарға тиесілі.
Өңірде өңдеуші кәсіпорындар жеткілікті шоғырланғандықтан, металл өңдеу кластерін ұйымдастыруға қолайлы жағдай қалыптасқан: бұл кооперацияны күшейтіп, өнім сапасын арттыратын бәсекелестік деңгейін қамтамасыз етеді.
«Металлургия» пилоттық кластерін дамыту шаралары 4–5 қайта бөлістегі өнімдер мен машина жасау өнімдерінің экспортын ынталандыруға, сондай-ақ ірі корпорациялармен бірігу қағидаты бойынша шағын және орта бизнес үлесін арттыруға бағытталған.
Негізгі кәсіпорын: шойын мен болат қорытып, прокат шығаратын Қарағанды–Теміртау комбинаты.
Түсті металлургия
- Балқаш–Жезқазған кен-металлургия комбинаты
- Вольфрам мен молибден өндіретін Қайрақты–Көктемкөл кен байыту комбинаты
Машина жасау
Кен-шахта және металлургия жабдықтары, сондай-ақ электр энергиясы саласына арналған жабдықтар өндіріледі.
Химия өнеркәсібі
Көмір өнеркәсібі мен қара металлургияның кооперациясы арқылы дамыды: синтетикалық каучук және резеңке-техникалық бұйымдар шығаратын өндірістер жұмыс істейді.
Кокс-химия саласы азот тыңайтқыштарын, таскөмір смоласын және күкірт қышқылын өндіреді.
Жеңіл өнеркәсіп
- Қарағанды аяқ киім фабрикасы
- Жиһаз фабрикасы
- Трикотаж, тігін және шұлық өнімдері
Тамақ өнеркәсібі
- Қарағанды ет комбинаты
- Қарағанды кондитер фабрикасы
- Диірмен комбинаты
- Балқаш балық зауыты
Ауыл шаруашылығы
Егін шаруашылығы: облыстың солтүстік аудандарында жаздық дәнді дақылдар егіледі.
Мал шаруашылығы: қой шаруашылығы жақсы дамыған; сонымен бірге ірі қара, ешкі, жылқы, түйе және шошқа өсіріледі.
Көлік географиясы
Қарағанды облысының аумағын меридиан бағытымен ұзындығы 1205 км болатын трансконтиненттік теміржол кесіп өтеді: ол Петропавлдан Қарағанды арқылы Балқашқа қарай бағытталған.
Маңызды станциялар
Қарағанды, Балқаш, Жезқазған, Жарық, Мойынты, Осакаровка және басқа да станциялар жүк тиеу-түсіру жұмыстары бойынша ерекше мәнге ие.
Өңір проблемалары
Сумен қамту
Жезқазған өндірістік кешенін одан әрі дамыту үшін тұрақты су көздерін қамтамасыз ету негізгі мәселелердің бірі болып қала береді.
Экологиялық жүктеме
Кен орындарын игеру барысында пайда болатын өндірістік қалдықтар мен үйінділер табиғи ортаға түсетін салмақты арттырады.
Тарихы
Қарағанды облысының тарихы 1932 жылдан басталады. Сол жылы орталығы Петропавл қаласы болып белгіленген Қарағанды облысы құрылды. Төрт жылдан кейін облыс екіге бөлініп, бір бөлігі Солтүстік Қазақстан аталды, ал екіншісі Қарағанды қаласы және 14 аудан кірген жаңа әкімшілік аймаққа айналды.
Өндіріс пен ғылымның белестері
- 1944 ж. 31 желтоқсан — Теміртаудағы Қазақ металлургиялық қайта өңдеу зауытында алғашқы мартен пеші іске қосылып, Қазақстанның тұңғыш болаты алынды.
- 1947 — 12 млн 565 мың тонна көмір өндіріліп, Қарағанды Одақтағы үшінші отын ошағы ретінде танылды.
- 1949 ж. 16–21 маусым — «Орталық Қазақстанның өндіргіш күштерін зерттеу және игеру проблемалары» жөніндегі Қазақ КСР Ғылым академиясының көшпелі сессиясы өткізіліп, аймақ ғылымына серпін берді.
- Геология басқармасы құрылып, жаңа кен көздерін іздеу жұмыстары кең ауқымда жолға қойылды.
Қайғылы кезең: ядролық сынақтар
1949 ж. 29 тамыз — Семей полигонында тұңғыш атом бомбасы сыналды. Бұл оқиға облыс тарихында ауыр із қалдырды.
Төрт жылдан кейін Дегелең тауы маңында сутегі қаруы жарылып, Егіндібұлақ өңірі тұрғындары үшін зардап күшейді.
1949–1962 жылдары аспан мен далада 266 жарылыс жасалды. Кейінгі кезеңдерде де сынақтар тоқтамады: өңір аумағы тағы 300 рет қуатты жарылыстардан сілкінді.