Материалдық байлықты рухани байлықтың қанжығасына байлап берген ақын
Мәселенің өзегі: байлықтар таласы нені аңғартады?
Қашаған Күржіманұлының «Есқали сұпыға айтқаны» өлеңінде байлыққа қатысты талас — жай ғана дүние үшін тартыс емес, рухани құндылық пен материалдық қызығушылықтың қақтығысы. Ақын қолында билігі бар адамдардың іс-әрекетін, сондай-ақ надандық пен сараңдықтың адамды қалай жүдететінін әшкерелейді.
Бұл шығармада ақынның көздегені — байлықтың өзін жоққа шығару емес, байлыққа табынудың адамшылықты тұмшалайтынын көрсету. Материалдық құмарлық әлсіз жанды азғырып, ар мен ұяттың орнын есеп пен пайдаға алмастырады.
Тезис
Өлеңде ақын билігі барлардың өзімшіл әрекетін және наданның жағымсыз қылықтарын сынай отырып, халықты рухани байлыққа шақырады.
Негізгі ой
Ақын үшін шынайы байлық — адам жанын нұрландыратын иман, ұят, ізгілік. Ал дүниеқоңыздық — жүрек пен көкіректі жауып тастайтын тұман.
Дәлелдер: рухани жұтаңдық пен дүниеқоңыздықтың әшкереленуі
1) Ұят пен иманның жоқтығы — рухани жұтаңдықтың белгісі
Есқали сұпының келіні қонақты үйге қондырғысы келмей, сараңдық пен таяздық танытқанда, ақын оны тікелей мінейді. Бұл тұста ақын адамның ішкі мәдениетін, әдеп пен ұятын бірінші орынға қояды:
«Ал, сенде ұят та жоқ, иба да жоқ,
Шамасы ұялатын иман да жоқ...»
Мұндағы негізгі түйін — рухани байлықтың азаюы адамды сөзден де, істен де жұтаң етеді. Ақын келінді бұрынғы өнегелі қалыппен салыстырып, үлгі алуға үндейді:
«Біздің елде сіздердей жас келіндер,
Сөйлемейтін еді ғой төмен бұғып...»
Осы арқылы ақын надандыққа қарсы тұрып, адамгершілік пен ізгілікті биік қояды.
2) Материалдықты ерекше бағалау — сұпының бет-пердесін ашады
Ақын сұпының тар мінезін, дүниеқұмар болмысын әшкерелейді. Жұрт жиналған ортада домбыраны қолына алып, бай адамға ғана құрмет көрсететін ұстанымды уытты мысқылмен бетке басады:
«Сыйлар едің қампаңдап,
Қолын қысып жампаңдап,
Садақасы болса қойнында,
Үйіңе келсе бай адам...»
Бұл жолдар — қоғамдағы жалған сыйластықтың айнасы: қалтаға қарап құрметтеу, дүние үшін майысу, рухани өлшемнің жоғалуы. Ақын мұнымен тоқтамай, мұндай мінездің ақыретте де жақсылықтан құр қалдыратынын еске салып, кейіпкерге ой тастайды.
Неліктен шығармада байлықтар таласқа түседі?
Өлеңдегі таластың түп тамыры — құндылықтардың ауысуы. Материалдық байлық кейіпкерлердің көзін тұмшалап, адамгершіліктен алыстатады. Соның салдарынан қонақжайлық, үлкенді сыйлау, ұят сақтау сияқты ұлттық мінез әлсіреп, орынға есеп пен сараңдық келеді.
Қашағанның ұстанымы халық даналығымен үндес: ата-бабамыз «Малым — жанымның садағасы, жаным — арымның садағасы» деп, арды бәрінен биік қойған. Демек, ақын үшін нағыз байлық — ар, иман, ұят.
Қорытынды: ақын насихаттаған өлшем
Қашаған Күржіманұлы — дәуірінің әлеуметтік мәселелеріне үн қосып, рухани байлықты жырлаған кең тынысты ақын. Ол материалдық байлықты түбегейлі жоққа шығармайды, бірақ оны рухани байлықтың жетегіне байлап, дұрыс өлшем ұсынады.
Рухани байлығы мол адам өмірде шынайы бақытқа жақындайды: жүрегі кеңейіп, ниеті түзеледі, қоғаммен қарым-қатынасы да көркейеді. Ұлттық салт-дәстүріміздегі қонақ күту, үлкенді құрметтеу, әдеп сақтау сияқты қасиеттер — осы рухани арнаның тірегі.
Өлеңнен шығатын негізгі сабақ: дүние үшін иілу — адамды кішірейтеді, ал рухани биіктік — адамды адам етеді.