КЕЛДІБЕКҰЛЫ ҚАЗЫБЕК БИ
Қаз дауысты Қазыбек би: бірлік пен мәміленің тұлғасы
Келдібекұлы Қазыбек би (1665–1765) — Тәуке, Болат, Сәмеке, Әбілмәмбет, Абылай хандар тұсында ел басқару ісіне араласқан мемлекет және қоғам қайраткері. Ол Әз Тәуке хан құрған «Билер кеңесінің» мүшесі, атақты шешен, Орта жүздің төбе биі әрі «Жеті жарғы» заңдар кодексін әзірлеушілердің бірі болды.
Қазыбек би Орта жүздің Арғын тайпасының Қаракесек руынан шыққан. Анасы Тоқмейіл — ұтымды, тапқыр сөздерді көп білетін зерек адам болған деседі. Бала кезінен анасының нақыл сөздерін жаттап өскен Қазыбек ер жеткен сайын сөздің салмағын тануға, ойды дәл айтуға машықтанады.
Шешендік мектебі және ел мойындаған бедел
Осы өнерінің арқасында ол бала биден дана биге айналып, ел ішінде «қара қылды қақ жарған Қаз дауысты Қазыбек би», «алты алаштың ардағы» атанды. Оның беделі — тек шешендіктің емес, әділ төреліктің, ұлт мүддесіне адал қызметтің беделі еді.
Үш жүзді ұйыстырған басқару дәстүрі
Тәуке хан мемлекет тұтастығына сызат түсірмей, халықты бірлікте ұстау үшін үш жүздің тізгінін әр жүзден шыққан үш биге тапсырып басқарған тұста, Орта жүздің төбе биі ретінде Қазыбек биді тағайындайды.
Ол ел басқару ісіне белсене араласып, Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саясатына елеулі ықпал етті. Хандардың сенімді ақылшысы бола отырып, халық үшін ханға бергісіз би деңгейінде әділ төрелік айта білді.
Азаттық күресі және Абылайды тұтқыннан босату
Қазыбек би жоңғар басқыншылығына қарсы халық күресін ұйымдастырушылардың бірі ретінде елдің азаттығы жолында аянбай еңбек етті. Абылай сұлтан жоңғарлардың қолына тұтқын болып түскенде, оны босатып алуға да белсене араласты.
Дипломатия: бейбітшілік пен татулықтың тілі
Ол Ресей, Бұхара, Хиуа мемлекеттерімен арадағы еларалық мәселелерге араласып, бейбітшілік пен достықты дәріптеген мәмілегер болды. Аразды татуластырып, алысты жақындатып отыру — Қазыбек бидің ел үшін атқарған істерінің ең маңызды қыры.
«Елдестірмек елшіден, жауластырмақ жаушыдан» — деп, ол елшілік қызметтің жауапкершілігін айқын көрсеткен.
Ел аузында Қазыбектің тұңғыш рет он сегіз жасында елшілік сапарына атшы болып барып, қайтарда басшы болып оралғаны туралы аңыз күні бүгінге дейін айтылады. Бұл — оның табиғи қабілеті мен саяси салмағын ерте танытқанын аңғартады.
Чиң империясымен қатынас: ұстаным мен прагматизм
XVIII ғасырдың 60-жылдары Чиң империясы Қазыбекті өз жағына тарту мақсатымен елші жіберіп, мол сыйлық ұсынады. Алайда ол Қытайдың қол астына қарауға үзілді-кесілді қарсы болды.
Соған қарамастан, Қазыбек би Абылайды Чиң империясымен тығыз қарым-қатынас орнатуға шақырған. Бұл — сол кезеңдегі күрделі геосаяси жағдайды дәл бағалап, ел мүддесін қорғауда тепе-тең саясат ұстануға ұмтылғанының белгісі.
Қылышсыз шешілген даулар: ақылдың айбыны
Үш жүз ішіндегі ең күрделі, ең түйінді мәселелердің басы-қасында жүріп, Қазыбек би ел ішіндегі қайшылықты көбіне батыр жинап, найза көтермей-ақ, қылыш шауып, оқ атпай-ақ сөзбен, ақылмен шешудің жолын тапты. Ол — ел бірлігінің емшісі бола білген тұлға.
Әбілқайырды өлтіріп, ел бірлігіне сызат түсірген Бараққа айтқан: «Сылтауратып сытыла алмайсың: не өліп тынасың, не жөніңмен жеңіп құтыласың — екінің бірі, Барақ» деген сөзі оның қайсар мінезін де, әділ талап қоюын да танытады.
Ақырында қарсыласына: «Уа, би аға! Айттың сен, көндім кебіңе» дегізуі — Қазыбек бидей текті бидің айбыны мен беделінің көрінісі.
Шоқан Уәлиханов дерегі: тарихи баға
Шоқан Уәлиханов «XVIII ғасырдың батырлары туралы тарихи аңыздар» еңбегінде Абылай ханның жауабын келтіреді: үш жүз батырларының ішінен кімдерді ерекше құрметтейтіні сұралғанда, Абылай:
«Бізге дейінгі ерлерден екі кісіге таңқалуға болады. Оның бірі — 90 туысын Қалдан Сереннің тұтқынынан құтқарған қаракесек Қазыбек, екіншісі — өзінің сондай тұтқындағы туысын құтқарған уақ Дербісәлі. Мұның алғашқысы Қалданға өзі барып, сұрап алды. Соңғысы өзінің аулында отырып, жауын қорқытып алды», — деп жазады.
Бұл — замандастарының Қазыбек би ақылын, қайратын және елдік жолындағы еңбегін жоғары бағалағанының дәлелі. Дана би үшін ең үлкен жеңіс — дау-дамайды ұлғайту емес, елді ел қылып ұйыстыру еді.