Сәтбаев Қаныш (1899-1964)
Қаныш Сәтбаев (1899–1964): қазақ геологиясының ұлы тұлғасы
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899–1964) — аса көрнекті қазақ геологы, қоғам қайраткері, Қазақ КСР Ғылым академиясын ұйымдастырушы және оның тұңғыш президенті. Ол Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі, қазақстандық металлогения мектебінің негізін қалаушы ретінде ғылым тарихында айрықша орын алады.
- Туған жері
- Бұрынғы Семей губерниясы, Павлодар уезі, Аққелін болысы (қазіргі Павлодар облысы, Баянауыл ауданы)
- Білімі
- Томск технологиялық институты, тау-кен факультеті (геологиялық барлау мамандығы)
Өмірлік миссиясы: Қазақстанның минералдық ресурстарын зерттеу
Томскідегі оқуын аяқтап, геологиялық барлау маманы ретінде елге оралғаннан кейін, Қаныш Сәтбаевтың бүкіл ғұмыры Қазақстанның минералдық ресурстарын және рудалы кендердің қалыптасу заңдылықтарын зерттеуге арналды. Оның ізі геологиямен ғана шектелмей, ғылымның өзге салаларына, мәдениет пен тарихқа да терең әсер етті.
Ғылым академиясын құрудағы көшбасшылығы
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталуға таяған тұста, ел жағдайы барынша ауыр болғанына қарамастан, ол Қазақ КСР Ғылым академиясын ұйымдастыру ісіне жетекшілік етіп, бұл жұмысқа бар күшін жұмсады. Осындай қиын кезеңде ғылымды институционалдық тұрғыда нығайтуға белсене кірісуі — оның көрегендігі мен азаматтық жауапкершілігінің айқын дәлелі.
Жезқазған және Сарыарқа: іргелі еңбектердің өзегі
Сәтбаев қалдырған ғылыми мұраның ішінде, әсіресе, Жезқазған кені туралы зерттеулерінің және Сарыарқаның металлогендік әрі болжам карталары жөніндегі еңбектерінің мәні ерекше. Ол Жезқазғанның ірі мыс-кенді аудандар қатарына жататынын ғылыми тұрғыда дәлелдеп, бұл өңірде жоспарлы, кең ауқымды барлау жұмыстарын ұйымдастыруға болатын стратегиялық нысан екенін көрсетті.
Ірі объект ретінде ғылыми негіздеп, жүйелі барлау жұмыстарын жолға қоюға ықпал етті.
Көп маман қатысқан еңбектің нәтижесінде Сарыарқаның карталары жасалып, жаңа кен орындары ашылды.
Аймақтық зерттеулер және әдістемелік жаңалықтар
Ол минералдық шикізатқа бай өңірлерге — Сарыарқаға, Кенді Алтайға, Қарағандыға, Қаратауға — ерекше назар аударып, олардың кендерінің стратиграфиясы, тектоникасы, құрылысы, металлогениясы, геохимиясы және шығу тегі туралы маңызды ғылыми қорытындылар жасады. Сонымен қатар ғылымға формациялық металлогендік талдаудың кешенді әдісін енгізді.
Нәтижесі
- Сарыарқа аумағында қара, түсті және сирек металдардың жаңа кен орындары анықталды.
- Бірқатар кен орындарының өндірістік бағасы түбегейлі қайта қаралды.
Өндіріс, инфрақұрылым және ғылыми мектеп
Қаныш Сәтбаев Қазақстанның индустриялық дамуына тікелей араласты: Қарағандыда металлургия зауытын салу ісіне, Қостанай мен Алтайдың темір және марганец кендерін, Қаратаудың фосфорит кен орындарын игеруге, Ертіс–Қарағанды каналының қазылуына ықпал етті. Сондай-ақ бірнеше ғылыми-зерттеу институттарының ашылуына ұйытқы болып, Қазақстан ғалымдарының үлкен буынына ақылшы әрі тәрбиеші атанды.
Қоғамдық қызметі мен марапаттары
Ол геология ғылымына қатысты әлемдік, одақтық және қазақстандық деңгейдегі көптеген комиссиялар мен комитеттердің мүшесі болды, бірқатарына жетекшілік етті. Бірнеше мәрте КСРО және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңестерінің депутаты, СОКП съездерінің делегаты ретінде қоғамдық-саяси өмірге де белсене қатысты. Сонымен бірге КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтар жөніндегі комитет президиумының мүшесі болды.
- Ленин ордені (4 мәрте)
- II дәрежелі Отан соғысы ордені
- КСРО Мемлекеттік сыйлығы
- Лениндік сыйлық
Есімімен ұлықталған мұра
Қаныш Сәтбаевтың есімі институттарға, кен-металлургия комбинаттарына, Қазақстан қалаларының көшелеріне, мектептер мен шаруашылықтарға берілді. Сонымен қатар Алатаудың бір шыңы мен мұздығы, Қаратаудағы ванадий кенінің рудасынан табылған минерал — сатбаевит — оның атымен аталады. Ғалымға арналған бірнеше мұражай да жұмыс істейді.