Мектепке дейінгі балалар психодиагностикасы
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: Мектепке дейінгі балалар психодиагностикасы
Орындаған: Асқарбекова Д.
Тексерген: Куребаева Г.А.
Семей — 2014 жыл
Психологиялық диагностика: мектеп жасына дейінгі балалардың психодиагностикалық ерекшеліктері
Мектеп жасына дейінгі балалар психологиялық және мінез-құлықтық ерекшеліктерге ие. Бұл ерекшеліктерді ескеру психодиагностикалық зерттеу барысында шынайы нәтиже алу үшін қажет. Ең негізгі ерекшелік — сана мен өзіндік сананың салыстырмалы түрде төмен деңгейде қалыптасуы.
Психодиагностикада «сана» дегенде нені назарға аламыз?
- ерік пен ішкі өзін-өзі бақылау;
- қабылдау;
- зейін;
- ес;
- елестету (қиял);
- ойлау;
- сөйлеу.
Көптеген балаларда бұл кезеңде когнитивтік даму толық аяқталмағандықтан, даму деңгейі салыстырмалы түрде төмен болады. Ерікті (мақсатқа бағытталған) танымдық үдерістер шамамен 3–4 жастан қалыптаса бастайды және бірден емес, ұзақ уақыт ішінде дамиды. Сондықтан өте кішкентай мектеп жасына дейінгі балаларға тест жүргізгенде олардан танымдық үдерістерді «жоғары деңгейде» қолдануды талап етуге болмайды.
Негізгі қағида
Егер тапсырма баланың жасына сай болмаса, тест нәтижесі баланың шынайы мүмкіндігін емес, жасқа сәйкес келмейтін талаптың салдарын көрсетуі мүмкін. Сондықтан тапсырмалар баланың когнитивтік тәжірибесіне сәйкес, ерікті және еріксіз үдерістерді қатар қамтитындай таңдалады.
4–6 жас аралығында балалар өз әрекетіне қатысты қарапайым бағалау жасай бастайды: ересектердің пікірін қабылдайды, өзін басқалармен салыстырады, өз мінез-құлқын түсіндіруге талпынады. Дегенмен бұл жаста да өзін-өзі бағалау толық тұрақты емес, сондықтан сыртқы бақылау мен ересектердің эксперттік бағасы негізгі ақпарат көзі болып қала береді.
Танымдық үдерістер диагностикасы: әдіснамалық негіз
Қорытынды жасамас бұрын мектеп жасына дейінгі балалардың танымдық үдерістерін бағалауда жиі қарастырылатын бағыттар: қабылдау, зейін, қиял, ес, ойлау және сөйлеу. Практикада бұл бағыттарды кешенді түрде қамтитын стандартталған әдістемелер қолданылады.
Кешенді әдістемелер не үшін керек?
- баланың психологиялық даму деңгейін жекелей және жалпы бағалау;
- әртүрлі танымдық үдерістердің даму динамикасын салыстыру;
- жылдан жылға өзгерістерді қадағалау;
- әр әдістемені бір шкалада стандарттап, нәтижені түсінікті ету.
Стандарттау көбіне 10 балдық шкала арқылы беріледі: 0–3 балл — айқын артта қалу белгілері, 4–7 — жас нормасына сай, 8–10 — жоғары деңгей. Бағалауды міндетті түрде жас нормасымен салыстыра отырып түсіндіру қажет.
Нәтижені түсіндіру: маңызды нюанс
Бір тапсырма бойынша төмен ұпай әрдайым «төмен даму» дегенді білдірмейді. Кейде бұл — тапсырманың жасқа сәйкес келмеуінің белгісі. Сол себепті 5–6 жасқа арналған әдістемені 3–4 жастағы балаға қолдану нәтижені бұрмалауы мүмкін.
Ұсыныс: қорытындыны «орташа/жоғары/төмен» деп қана емес, міндетті түрде «өз жас тобымен салыстырғанда» деп беру.
Қабылдауды диагностикалау әдістері
Төмендегі әдістемелер баланың қабылдауын әр қырынан бағалауға мүмкіндік береді: бейнені тұтастандыру, перцептивтік әрекет, қорытынды жасау және оны сөзбен жеткізу. Қабылдау дамуының басты тенденцияларының бірі — оның біртіндеп интеллектуалдануы.
Әдістеме №1: «Мына суретте не жетіспейді?»
Балаға суреттер топтамасы ұсынылады. Әр суретте бір маңызды бөлік жетіспейді. Баланың міндеті — жетіспейтін бөлікті мүмкіндігінше тез тауып, атау. Зерттеуші секундомермен жалпы уақытты тіркейді.
Бағалау (уақыт бойынша)
- 10 ұпай — 7 бөліктің бәрін 25 секундтан аз уақытта тапты.
- 8–9 ұпай — 25–30 секунд.
- 6–7 ұпай — 31–35 секунд.
- 4–5 ұпай — 36–40 секунд.
- 2–3 ұпай — 41–45 секунд.
- 0–1 ұпай — 45 секундтан көп.
Деңгей
10 — өте жоғары
8–9 — жоғары
4–7 — орташа
Деңгей
2–3 — төмен
0–1 — өте төмен
Әдістеме №2: «Кім бұл? Танып біл»
Балаға бір суретті құрайтын бөліктер көрсетіледі. Ол бөліктерге қарап, тұтас суретте не бейнеленгенін анықтауы керек. Алдымен бір бөлік ашылады, жауап бермесе, уақыт интервалымен келесі бөліктер біртіндеп көрсетіледі. Жалпы уақыт пен ашылған бөліктер саны есептеледі.
Бағалау (ит бейнесін анықтау мысалы)
- 10 ұпай — бірінші бөлік арқылы 10 секундтан аз уақытта анықтады.
- 7–9 ұпай — келесі бөлік ашылғаннан кейін, 11–20 секунд ішінде.
- 4–6 ұпай — үшінші бөлік қажет болды, 21–30 секунд.
- 2–3 ұпай — төртінші бөлік арқылы, 30–40 секунд.
- 0–1 ұпай — 50 секундтан артық уақыт ішінде де анықтай алмады.
Деңгейді интерпретациялау шкаласы алдыңғы әдістемемен бірдей: 10 — өте жоғары, 8–9 — жоғары, 4–7 — орташа, 2–3 — төмен, 0–1 — өте төмен.
Әдістеме №3: «Суретте қандай заттар жасырынған?»
Балаға таныс заттар жасырылған бірнеше кескін ұсынылады. Тапсырма бір минутпен шектеледі. Егер бала суреттер арасында асығып ауысып кетсе, зерттеуші оны тоқтатып, алдымен ағымдағы суреттен барлық затты толық табуын сұрайды. Үш суреттегі жасырылған заттардың жалпы саны — 14.
Бағалау (14 затты табу уақыты)
Әдістеме №4: «Кілемді немен жамау керек?»
Мақсаты — баланың көрген бейнені қысқа мерзімде және оперативті есте сақтай отырып, көрнекі тапсырманы практикалық тұрғыдан шешу қабілетін бағалау. Балаға екі кілем және тесіктерді жамауға арналған маталар кесінділері көрсетіледі. Таңдалған жамау кілемнің өрнегімен үйлесуі керек.
Бағалау (4 тапсырманы орындау уақыты)
- 10 ұпай — 20 секундтан аз
- 8–9 ұпай — 21–30 секунд
- 6–7 ұпай — 31–40 секунд
- 4–5 ұпай — 41–50 секунд
- 2–3 ұпай — 51–60 секунд
- 0–1 ұпай — 60 секундтан көп, орындай алмады
Зейінді диагностикалау әдістемелері
Бұл әдістемелер балалар зейінінің негізгі қасиеттерін бағалауға арналған: өнімділік, тұрақтылық, ауысу және көлем. Әр қасиет жеке де, сондай-ақ біріктірілген көрсеткіш ретінде де қарастырылады.
Әдістеме №5: «Тап және сыз»
Тапсырма зейіннің тұрақтылығы мен өнімділігін анықтауға бағытталған. Балаға әртүрлі заттардың қарапайым бейнелері ретсіз орналасқан сурет ұсынылады (мысалы: саңырауқұлақ, үйшік, шелек, доп, гүл, ту).
Нұсқау (қысқаша)
«Баста» дегенде бала әр жолдан айтылған затты тауып, сызып тастайды. «Тоқта» дегенде тоқтайды және соңғы орны белгіленеді. Бұл цикл әр 30 секунд сайын қайталанып, жалпы 2,5 минут жүреді. Зерттеуші кейде екі түрлі затты әртүрлі сызықпен белгілеуді сұрай алады.
Нәтижені өңдеу
Есептелетіндер: жалпы 2,5 минуттағы қаралған бейнелер саны және әр 30 секундтағы өнімділік. Қателік ретінде қажетті бейнені қалдырып кету немесе қажетсізін сызып қою алынады.
Көрсеткіш формуласы
S = (0,5N – 2,8n) / t
Мұнда: N — қаралған бейнелер саны, n — қателік саны, t — уақыт.
10 балдық шкалаға көшіру (S бойынша)
- 10 ұпай — S > 1,25
- 8–9 ұпай — 1,00–1,25
- 6–7 ұпай — 0,75–1,00
- 4–5 ұпай — 0,50–0,75
- 2–3 ұпай — 0,24–0,50
- 0–1 ұпай — 0,00–0,20
Ескерту
Зейін тұрақтылығы мен өнімділігін талдауда бір ғана жалпы ұпаймен шектелмей, уақыт бойынша өзгеріс динамикасын да ескеру маңызды. Ол үшін әр 30 секундтағы көрсеткіштер бойынша график құрып, тенденцияны талдайды.
Мәтінде келтірілген бөлімдердің бір бөлігі бастапқы нұсқада аяқталмай қалған. Қорытындыны шығару үшін нақты график үлгілері, интерпретация аймақтары және қорытынды критерийлері толық берілуі қажет.