Ақанның бір топ өлеңдері
Ақан сері Қорамсаұлы туралы
Ақан сері Қорамсаұлы — ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақтың әнші-композиторлары арасындағы ең көрнекті тұлғалардың бірі. Оның есімі халыққа ең алдымен әнімен, өлеңімен кең тарады: жастайынан нәзік сезімді, үні тербетер әнші болса, уақыт өте сол сазға сай ән шығаратын композитор дәрежесіне көтерілді.
Өмірбаян және қалыптасу
Ақан сері 1843 жылы Қоскөл өңірінде дүниеге келген. Негізгі есімі — Ақжігіт. Алайда ата-анасы еркелетіп, бала күнінен «Ақан» деп атап кеткен.
Әкесі Қорамса Ақанды жастайынан ауыл молдасына оқуға береді. Қабілетті, алғыр бала арабша оқуды тез меңгергенімен, молданың бірсарынды, тартымсыз сабағы оның талап-талғамын қанағаттандырмайды. Зерек Ақанның ынта-ықыласы қазақ және шығыс поэзиясына ауып, ақыры молдамен сөзге келіп, оқуды біржола тастап кетеді.
Маңызды бұрылыс
Әкесі бұл шешімді құптамайды. Үй ішіндегі келіспеушіліктен кейін Ақан Қызылжарға кетіп, Уәли басқарған медресеге түседі. Онда шамамен үш жыл оқып, 16 жасында туған ауылына қайта оралады.
Өнері мен орындаушылығы
Суырыпсалма ақындық пен асқан әншілік қатар дарыған жас Ақан өнер жолын саналы түрде таңдайды. Жора-жолдастарымен ауыл-ауылды аралап, өз әндерін де, ел ішінде кең тараған әйгілі шығармаларды да нақышына келтіре орындап, әншілігімен көптің көзіне түседі.
Ақан сері тек авторлық әндерін ғана емес, қазақ даласына кең жайылған халық әндерін де «жеріне жеткізе» айтқан орындаушы ретінде танылған. Әнді нәзік сезіммен де, жігермен де шебер орындауы тыңдаушыны еріксіз баураған.
«Ол ән салғанда жұрт демін ішіне тартып, ұйып тыңдайтын; ара-тұра қошемет көрсетіп, шабыт шақырып отыратын», — деп еске алады атақты жыршы-ақын Доскей.
Әндерінің тақырыптық әлемі
Ақан сері әндерінің тақырып аясы кең. Поэтикасы халықтың дәстүрлі поэзиясымен үндесіп, әуенінде әуезділік, ырғақ-интонациялық байлық, ішкі қайырымның үйлесімі, лирикалық нәзіктік айқын сезіледі. Туындылары образды-поэтикалық көркемдігімен және халықтық өнермен тамырлас болмысымен дараланады.
Жастық шағының өзегі
Бозбалалық кезеңінде ақын көп жырлаған негізгі тақырып — достық пен махаббат. Ол адалдықты, беріктікті, махаббат еркіндігін аңсаған өлеңдерін әнге қосып айтқан.
Сұлулыққа іңкәрлік
Ақын табиғаттың көркін, алғыр қыранды, жүйрік атты сүйсіне жырлаған. Көркем құбылысты көрсе, оны егіле, беріле суреттеу — Ақан поэзиясының айрықша сипаты.
Әйел бейнесі және әлеуметтік ой
Ақан сері шығармашылығында әйел образдарына арналған әндер ерекше орын алады. Бұл туындыларда әйел затының көркі ғана емес, ақылы, парасаты, жан дүниесінің сұлулығы мен адамгершілік қасиеттері де жоғары бағаланады.
Композитордың көптеген әндерінде әйелдердің тұрмыстағы ауыр халі, бас бостандығының шектеулігі, өмірлік серігін таңдаудағы еріксіздігі көркемдік арқауға айналады. Бұл — Ақан шығармаларының әлеуметтік мән-маңызы барын көрсететін айқын белгі.
Есіммен аталған әндер
Ақан серінің «Ақтоқты», «Мақпал», «Перизат», «Ақсасусақ», «Бәтима», «Жамал қыз», «Балқадиша» сияқты көптеген әндері қыз есімдерімен аталады.
Ақан Шоматтың Бәтима атты қызына ғашық болып, соған үйленеді. Ақын «Бәтима», «Перизат» және басқа да әндерін сүйген жарына арнайды. Олар тату-тәтті ғұмыр кешіп, екі қыз, Ыбан атты ұл сүйеді. Он жыл отасқаннан кейін Бәтима науқастанып, дүние салады. Бұл қаза Ақанның өміріндегі ауыр күйзелістің басталуына себеп болады: ол біраз уақыт балаларын медет тұтып, ел аралаудан саябырлайды. Тек бірнеше жылдан кейін ғана бұрынғы серілік қалпына қайта оралады.
Танымал әндерден үзінділер
«Сырымбет»
Әйел теңдігі мен еркіндік аңсары анық сезілетін шығармалардың бірі — «Сырымбет».
Ауылым қонған Сырымбет саласына, Болдым ғашық ақ сұңқар баласына. Бидайыққа лайық қарағым-ай, Бөктергіге қор болып барасың ба? Қайырмасы: Қарындас-ау, енді есен бол-ау. Ауылым қонған Сырымбет жел жағына, Артық туған бала едің ел бағына. Бидайыққа лайық дейтін, сәулем, Бөктергінің іліндің тырнағына. Қайырмасы. Алтын қайық жарасар күймесімен, Наздана алмас сұлу қыз сүймесімен. Қоскөл жаққа таныса киіп барған, Бешпентіңді беріп кет түймесімен. Қайырмасы.
Сұлулық туралы лирикадан
Ақан адамның өңі де, ісі де, жаны да сұлу болғанын қалаған. Лирикалық жолдарында теңеу мен метафораны мол қолдана отырып, сұлулықты сүйсіне жырлайды.
Жайықтың ақ түлкісі аралдағы, Алдымнан сен бір қашқан марал-дағы. Формыңа төңкеріліп жайдым қанат, Шарықтап ақиықша Оралдағы. Ертістің құба талы секілденіп, Алдымнан майысып шық бұрал-дағы. Қапаста қиын-қыстау бекінсең де Тәуекел майданында тұрам-дағы.
«Балқадиша»
Қызы едің Ыбыкеңнің, Балқадиша, Бұралған белің нәзік тал — Қадиша. Жиылған осы тойға қалың қыздың, Ішінде қара бассың — хан, Қадиша. Дегенде, Балқадиша, Балқадиша, Боларсың біздің сөзге зар, Қадиша. Бұлаңдап асау тайдай жүрген басың, Боласың қандай жанға жар, Қадиша. Қызы едің Ыбырайдың, Балқадиша, Өзенді өрлей біткен тал, Қадиша. Бір түгіл екі жеңгeң келіп тұр ғой, Рұқсат бізден сізге бар, Қадиша.
Қайғылы кезең және «Құлагер»
Жастықтың еркін көңіл күйімен серілік ғұмыр кешкен Ақан отыздан асқан тұста қабат-қабат қайғыға тап болады. Дәстүрлі феодалдық салтқа қарсы тұрып жүріп қосылған сүйген жары Ұрқия қайтыс болады. Қыран құсы Қараторғай бір түнде өледі. Артынша қасқырға салған құшаланды жеп қойған құмай тазысы Базаралы да өледі.
1876 жылы Ақан үшін ең ауыр соққылардың бірі болады: жүйрік аты Құлагерден айырылады. Сол жылы Керей руының паң Нұрмағамбет атанған ірі байы Ереймен жерінде әкесі Сағынайға ас береді. Ақан Құлагерді сол астағы бәйгеге қосу үшін алып барады. Бәйгеге 323 ат қосылады. Алдыңғы топта келе жатқан Құлагерді Ақанмен бұрыннан өштескен Батыраш пен Қотыраш соққыға жығып өлтіреді.
Жан жарасы
Құлагер қазасы Ақан үшін орны толмас қасіретке айналады. Ол ұлы Ыбанмен бірге елсіздеу Қоскөл маңын паналап, тау кезіп, иен даланы жайлап, өзгеше күй кешеді. Осы кезеңде Құлагерге арнап бірнеше ән-өлең шығарады. Ең кең тарағаны — «Құлагер».
Тегі жағынан «Құлагер» лирикалық-психологиялық өлең сипатына жақын: мұнда оқиға баянынан гөрі, ақынның ішкі күйініші мен жан тебіренісі басым суреттеледі.
«Құлагер»
Жел соқса қамыс басы майда деймін, Ат қостым, ат айдаушым, айда деймін. Алдыңғы ат баран болмай, қылаң болды, Жығылмаса Құлагер қайда деймін. Ор болып қалушы еді шапқан жерің, Сүйсініп тұрушы еді қосқан елің. Атығай — Қарауылға олжа салған, Бота тірсек, қыз сағақ, сандал керім. Құлагер құнанында керім еді, Нағашым сұрағанда беріп еді. Ат қоса Ерейменге барғанымда, Бір сыншы көзі шыққыр көріп еді.
Мұра және әдеби бағалау
Заман ағысы мен қоғамдық өзгерістердің сырын ой елегінен өткізген ақын «Заман адамы» атты ұзақ толғауында өз дәуіріндегі болыс-билерді, байлар мен ауылнайларды сынап, сырттай жылтырағанымен, іші надан адамдардың типін әшкерелейді:
Жұпар мен гүл майының иісін білмес, Зұлматтың тұмауымен біткен мұрны. Іші зұлмат болған соң керегі жоқ, Қаншама болса-дағы жүзі нұрлы.
Ақан өмірінің соңғы кезеңін оңашалықта өткізеді. Серілік салтанаттан алыстап, түрлі жәбір көрген ол қасына мылқау ұлы Ыбанды алып, Қоскөл жағасында оқшау ғұмыр кешеді. Дұшпандары оның жайында неше түрлі өсек таратады. Ақан сері 1913 жылы 70 жасында дүние салған.
Ілияс Жансүгіров
Ілияс Жансүгіров «Құлагер» поэмасында ақын трагедиясының себептерін жан тербетерлік нәзіктікпен, үлкен шеберлікпен бейнеледі.
Ғабит Мүсірепов
Ғабит Мүсірепов «Ақан сері — Ақтоқты» трагедиясында Ақанның ескішіл күштерге және дін ықпалына қарсы күресін суреттеп, оның күрделі болмысын ашты.
«Сырғақты», «Сырымбет», «Балқадиша», «Көкжендет», «Маңмаңгер», «Құлагер» сияқты әндері Қазақстанның қай өңірінде болсын орындалып, тыңдаушы сүйіспеншілігіне бөленіп келеді. Мұхит, Біржан, Ақан серілер — халық жадындағы ең ардақты, сүйікті әнші тұлғалар.
Пайдаланылған кітаптар
- «Ақан сері — маңмаңгер», 10-сынып әдебиеті.
- «Әнші-композиторлар».