Қазақша рефераттар

Биоценоз туралы түсінік

Биоценоз ұғымы

Биоценоз — белгілі бір аумақта жануарлар, өсімдіктер, саңырауқұлақтар және микроорганизмдер сияқты тірі ағзалардың бір-бірімен өзара байланыста бірлесе тіршілік ету қауымдастығы. Кейде оларды экологиялық топтар деп те атайды.

Биоценоздар әртүрлі ортада қалыптасады: теңіз, көл, тау, дала, шөл, орман және басқа мекендер.

Терминнің шығу тегі және қолданылуы

«Биоценоз» атауын неміс ғалымы Карл Мёбиус 1877 жылы Солтүстік теңіздегі устрицаларды зерттеу барысында ғылымға енгізген. Ол бұл терминді белгілі бір ортаға ұзақ уақыт бойы бейімделіп, сол ортаның абиотикалық факторларымен байланыста өмір сүретін түрлер қауымдастығына қолдануды ұсынды.

Мысалдар

  • Құрлықта: шырша биоценозы, бетегелі дала биоценозы, шөлді аймақтың шөптесін биоценозы.
  • Су ортасында: жағалаудағы құмды не батпақты топырақ биоценозы, терең су қабаттарының (абиссаль), ашық теңіз кеңістігінің (пелагиаль) биоценоздары.

Бұл атаулар тек өсімдіктерді ғана емес, сол мекенде бірге өмір сүретін барлық тірі ағзаларды қамтиды.

Биотоп және экотон

Биотоп — табиғат кеңістігінің белгілі бір бөлігі; онда тірі ағзалар мекендейді және сол жерге әсер ететін орта факторлары (жарық, ылғал, температура, топырақ қасиеттері және т.б.) қалыптасады.

Биоценоздың көлемі өте шағын болуы да мүмкін. Кей жағдайларда көршілес биоценоздар арасындағы өтпелі белдеу бірнеше метрге дейін созылады. Мұндай өтпелі аймақ экотон деп аталады.

Биоценоз құрылымы және негізгі көрсеткіштері

Биоценозды сипаттауда тек түрлер санын анықтау жеткіліксіз. Әр түрдің биоценоздағы рөлін және түрлер арасындағы өзара қатынастарды білу де маңызды. Жеке түрлердің маңызын бағалау үшін бірнеше көрсеткіш қолданылады.

1) Түрдің молшылығы

Түрдің молшылығы — белгілі бір көлемдегі осы түр дарақтарының саны. Ол орта жағдайына қарай өзгеріп отырады. Дарақтардың нақты санын толық есептеу кейде қиын болғандықтан, экологияда баллдық әдіс жиі қолданылады.

Баллдық шкала (мысал)

  • 0 — түр жоқ
  • 1 — сирек, бытыраңқы орналасқан
  • 2 — сирек емес
  • 3 — молшылық
  • 4 — өте көп кездеседі

2) Жиілігі (кездесу жиілігі)

Жиілік — биоценоздағы белгілі бір түр дарақтарының жалпы түрлік құрамдағы үлесін % арқылы көрсету. Ол түрдің биоценоз кеңістігінде қалай орналасқанын сипаттайды: бір түр дарағы көп болғанымен, аумақ бойынша сирек ұшырасуы мүмкін; немесе керісінше — саны аз болса да, жиі кездеседі.

3) Тұрақтылығы

Тұрақтылық түрдің зерттеу/сұрыптау (үлгі алу) барысында қаншалықты жиі тіркелетінін көрсетеді. Көрсеткіш мына түрде беріледі:

C = (P × 100) / N

  • C — тұрақтылық көрсеткіші
  • P — түр кездескен сұрыптау саны
  • N — жалпы сұрыптау саны

Категориялар

  • Тұрақты түрлер — 50%-ға дейін кездеседі
  • Қосымша түрлер — 25–50% аралығы
  • Кездейсоқ түрлер — 25%-дан кем

4) Басымдылығы (доминанттық)

Басымдылық — бір түрдің қауымдастыққа басқа түрлермен салыстырғанда ықпалының күшті болуы. Бұл әрдайым түрдің санына тікелей тәуелді емес: саны аз болса да, әсері айқын болуы мүмкін.

Мысал

Аз ғана күйіс қайыратын жануарлар жайылымдағы шөптің өнімділігін тез төмендетуі мүмкін. Ал өсімдікпен қоректенетін жәндіктер өте көп болғанның өзінде, өсімдік өнімі кейде соншалықты қатты азаймайды.

5) Сенімділігі (биоценозға «жақындығы»)

Бұл көрсеткішті дәл санмен есептеу қиын. Ол түрдің нақты биоценозбен байланыс дәрежесін сипаттайды. Осы белгіге қарай түрлер мынадай топтарға бөлінеді:

  • Эуцендік түрлер — тек бір биоценозға тән, сол жерде жиі кездесетін түрлер
  • Тихноцендті түрлер — бірнеше биоценозда кездескенімен, біреуінде ерекше жиі болып, сонымен тығыз байланыста болатын түрлер
  • Ксеноценд түрлер — осы биоценозға кездейсоқ келіп қалған түрлер
  • Индифферентті түрлер — бірнеше биоценозда бірқалыпты тіршілік ететін түрлер

6) Әртүрлілігі

Әртүрлілік — биоценоз құрамында көптеген түрдің қатар тіршілік ету қабілеті. Оны бағалау үшін әртүрлі индекстер қолданылады. Мәтінде Кортета көрсеткіші және неперлік логарифм арқылы анықтау тәсілі аталады: N мәні есептеліп, одан кейін график бойынша a (әртүрлілік көрсеткіші) анықталады.

7) Мерзімдік өзгергіштігі

Биоценоз маусым ішінде бірнеше рет өзгеруі мүмкін, кейде өзгеріс тәулік ішінде де байқалады. Мысалдар: өсімдіктердің гүлденуі, күзде жапырақ түсуі; жануарларда диапауза, миграция және басқа құбылыстар.

8) Сукцессия

Әрбір тірі ағза өз тіршілік әрекеті арқылы қоршаған ортаның жағдайына (құнарлылық, ылғал, көлеңке, қоректік заттардың айналымы және т.б.) ықпал етеді. Бір жерде популяциялар ұзақ уақыт өмір сүрсе, олар биотопты біртіндеп өзгертеді. Бұл өзгерістер кейде басқа түрлерге қолайлы жағдай жасап, жаңа түрлердің орнығуына мүмкіндік береді.

Осындай үдерістердің қайталана жүруі нәтижесінде бір биоценоздың орнына екінші биоценоздың қалыптасуы сукцессия деп аталады. Мекен ортасының жағдайына және басқа ерекшеліктеріне қарай сукцессия бастапқы және екіншілік (кейде кезеңдерге бөлініп: 1-ші, 2-ші) түрлерге ажыратылады.