Мұнай-химия кешені туралы
Полистирол нарығы: әлемдік үрдістер және құрылым
Америкалық Chemical Market Associates Inc. (CMAI) деректеріне сәйкес, полистиролдың әлемдік тұтыну көлемі жылына 14,4 млн тонна. Оның ішінде Батыс және Шығыс Еуропаның тұтынуы 3,5 млн тонна деңгейінде.
Ең ірі тұтынушылар — Азия елдері: олардың үлесі жалпы көлемнің 30%-ына жуық. Бұл полимер материалдарына деген сұраныстың географиясы өндірістік және тұтынушылық орталықтарға қарай ығысып жатқанын көрсетеді.
ТМД аймағындағы тұтыну құрылымы
Қазақстан, Ресей және өзге ТМД елдерінде полистирол пластиктері төмендегідей үлеспен тұтынылады:
- Соққыға төзімді полистирол 51%
- Акрилонитрилбутадиенстирол (ABS) сополимерлері 20%
- Көбіктенетін полистирол 18%
- Жалпы қолданыстағы полистирол 9%
- Өзге сополимерлер 2%
Бұл құрылым қаптама және жылуоқшаулағыш материалдардың нарықта тұрақты сұранысқа ие екенін аңғартады.
Сарапшылардың бағалауынша, 2010 жылға дейін әлемдік тағамдық қаптама нарығы 3,5 есе өседі деп күтілген. Мұндай динамика полимерлердің өндірісін, логистикасын және шикізат базасын ұзақ мерзімге жоспарлауды талап етеді.
Қазақстан үшін мүмкіндік: ресурс, сұраныс және индустриялық саясат
Отандық және шетелдік мамандардың зерттеулері Қазақстанда мұнай-химия өндірісін дамытуға толық мүмкіндік бар екенін көрсетеді. Бұған ел қойнауындағы шикізат көздері, мұнай мен газ қорлары, сондай-ақ әлемдік және өңірлік нарықтардағы полимер өнімдеріне сұраныстың тұрақты артуы дәлел.
Сала бойынша талқылаулар және бағдарламалық негіз
2005 жылғы 18 наурызда Алматыда өткен мұнай-химияны дамыту тақырыбындағы I конференцияда қазақстандық ғалымдар мен салалық ұйым өкілдері даму мәселелерін жан-жақты талқылады. Ірі мұнай өндіруші ел ретінде Қазақстанның көмірсутегі шикізатын мұнай-химия өнімдеріне дейін өңдеуге ұмтылысы — экономикалық тұрғыдан орынды қадам.
Үкіметтің құлдыраған кәсіпорындарды қалпына келтіру және жаңа өндірістер құру ниеті энергетика және минералды ресурстар саласы дайындаған 2015 жылға дейінгі мұнай-химия және химия салаларын дамыту бағдарламасында маңызды орын алды.
Кеңес дәуірінде Қазақстандағы мұнай-химия өнеркәсібі жалпыодақтық өндіріс тізбегінің бір бөлігі ретінде құрылып, көбіне ресейлік шикізатты өңдеуге бағытталды, ал дайын өнім бүкіл Кеңес Одағының нарығына жөнелтілетін. Кейін экономикалық және өндірістік байланыстардың үзілуі салдарынан кәсіпорындар шикізат тапшылығына ұшырап, негізгі өндірістік қуаттардың 60%-дан астамы тозып, көптеген нысандар өндірісті тоқтатуға мәжбүр болды.
Инвестиция, тәуекел және ең маңызды шарт: терең өңдеу
«Nexant Ltd» консалтингтік компаниясының бағалауынша, Қазақстанда мұнай-химия саласын құрудың бас жоспарын 15 жыл ішінде іске асыру үшін шамамен $7 млрд қажет. Бұл қаржы жаңа химия кешендерін салуды, оларды озық технологиялармен жабдықтауды және кеңес заманынан қалған әлеуеті бар зауыттарды жаңғыртуды қамтиды. Компания сарапшылары қосымша инвестиция қажеттілігі туындауы мүмкін екенін де атап өтеді.
Негізгі түйін
Мұнай мен газды терең өңдеуді жүйелі түрде қолға алмайынша, мұнай-химия үшін тұрақты әрі жеткілікті шикізат базасын қалыптастыру мүмкін емес.
Қазіргі кезеңде елдегі мұнай-химия өнімдерін тұтынудың едәуір бөлігі импорт есебінен жабылып отыр. ҚР статистика агенттігінің мәліметі бойынша, химия өнімдерінің импорт айналымы $500 млн-нан асады, оның жартысынан көбі — мұнай өнімдері. Осы тәуелділікті азайту үшін үкімет 2004–2010 жылдарға арналған мұнай-химия өндірісін дамыту бағдарламасын әзірледі.
Ақтаудағы қадам: «SAT Operating Aktau» және стирол мәселесі
Бағдарламаны іске асырудағы алғашқы қадамдардың бірі — 2005 жылы Ақтаудағы полистирол өндіретін «SAT Operating Aktau» зауытын қайта іске қосу болды. Кәсіпорынды «SAT&Company» және «ҚазМұнайГаз Барлау Өндіру» АҚ иелігіндегі «ATOLL» АҚ басқарады.
«SAT Operating Aktau» — стиролды синтездеу және өндіру бойынша ТМД кеңістігіндегі ірі кешендердің бірі. Қазіргі кезде шикізат — стирол — ресейлік «Нижнекамскнефтехим» компаниясынан жеткізіледі. Алайда импорттық шикізаттың бағасы мен сапасы зауыт өнімінің өзіндік құнына және нарықтағы бәсекеге қабілеттілігіне тікелей әсер етеді.
Шешім бағыты: бензол өндірісі
Осыған байланысты 21 сәуірде «ҚазМұнайГаз» қарамағындағы Атырау мұнай өңдеу зауытында (АМӨЗ) бензол шығаратын қондырғы жобасына жапондық «Марубени» компаниясы дайындаған техникалық-экономикалық негіздеме таныстырылды.
Бензол — салада кең қолданылатын өнім әрі бүгінгі таңда аса қажет стирол өндірісіне қажетті негізгі шикізат. Сондықтан бұл жобаны жедел іске асыру күтіледі.