Актив Меншікті капитал
Бухгалтерлік баланстың мәні және ақпараттық рөлі
Бухгалтерлік есептің негізгі міндеттерінің бірі — пайдаланушыларға кәсіпорынның мүлкі мен қаржылық жағдайы туралы ақпаратты дер кезінде, яғни уақытылы ұсыну. Осындай ақпараттың басты қайнар көзі — бухгалтерлік баланс.
«Баланс» сөзі латын тілінен аударғанда теңдік, теңдестік немесе қандай да бір қызмет тараптары арасындағы қатынастың сандық көрінісін білдіреді.
Баланс құрылымы: актив және пассив
Сырт көзбен қарағанда бухгалтерлік баланс екі бөлімнен тұратын кестеге ұқсайды: актив және пассив.
Актив (сол жақ)
- Кәсіпорынның қаржылары, заттай және ақшалай түрдегі мүліктері, шығындары көрсетіледі.
- Стандарттарға сәйкес активте ұйымға тиесілі, қолда бар мүліктер қамтылады.
- Бұл мүліктер табыс табуға қызмет ететіндіктен, болашақ экономикалық пайда ретінде танылады.
Пассив (оң жақ)
- Мүліктің қалыптасу көздері туралы ақпарат беріледі.
- Қорлану көздері: меншікті капитал және тартылған капитал.
Тартылған капитал және кредиторлар
Тартылған капитал — кәсіпорынның міндеттемелері, яғни басқа заңды және жеке тұлғаларға белгілі бір операциялардың нәтижесінде пайда болған берешек қарыздары.
Кредиторлар қатарына кәсіпорыннан алашағы бар заңды немесе жеке тұлғалар жатады. Егер кәсіпорын қарызын уақытылы өтей алмаса, кредиторлар берешекті қайтару үшін ұйымның активтерін сату арқылы өндіріп алуды талап ете алады.
Меншікті капитал және инвесторлардың орны
Меншікті капитал инвесторлардың мүдделілігін білдіреді және активтердің жиынтық сомасынан міндеттемелерді шегергендегі қалдыққа тең:
Меншікті капитал = Активтер − Міндеттемелер
Инвестордың кредитордан айырмашылығы — кредитор өз алашағын қайтаруға ұмтылса, инвестор міндеттемелер шегерілгеннен кейінгі қалдыққа, яғни меншікті капиталға ие болады және кәсіпорынның иесі ретінде танылады.
Қорытындылай айтқанда, ұйымның барлық активтері инвесторлар мен кредиторлардың мүдделерімен байланысты.
Баланс ақпаратын қолдану және уақыт өлшемі
Ақпараттарды баланстық жинақтау есеп жүргізуде, қаржы-шаруашылық қызметті талдауда, басқарушылық шешімдерді негіздеу мен қабылдауда, сондай-ақ ұйымдардың нарық жағдайында дұрыс бағыт алуында кеңінен қолданылады.
Баланс негізінде кәсіпорындағы қорлар, олардың жағдайы, құрамы мен орналасуындағы өзгерістер, сондай-ақ олардың пайда болу көздері туралы мәліметтер алынады. Бұл ақпарат белгілі бір күнге ақшалай көрсеткіштермен беріледі.
Демек, бухгалтерлік баланс — кәсіпорын мүлкін белгілі бір сәтке ақшалай бағамен екі қырынан жинақтап көрсетудің әдісі: орналасуы мен пайдаланылуы бойынша және қалыптасу көздері бойынша.
Есептілік мерзімі
Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің 03.03.1994 ж. № 10-41143 хатына сәйкес кәсіпорындар мен ұйымдар меншік нысаны мен қызмет түріне қарамастан тоқсан сайын есепті кезең аяқталғаннан кейін 30 күннен кешіктірмей бухгалтерлік балансты жасайды.
Актив пен пассив теңдігі
Бухгалтерлік баланс кесте түрінде ұсынылады: сол жақта — актив (мүліктердің құрамы мен орналасуы), оң жақта — пассив (сол мүліктердің қалыптасу көздері).
Актив пен пассив жиынтықтарының арасында теңдік болуы тиіс. Бұл теңдік бір ғана қорлар жиынтығының екі түрлі топта — бірінде мүлік ретінде, екіншісінде сол мүліктің көздері ретінде — көрсетілуімен түсіндіріледі.
Баланс түрлері: жасалу уақыты мен қолданылуына қарай
Кіріспе баланс
Кәсіпорын жаңадан құрылған кезде жасалатын баланс кіріспе баланс деп аталады. Онда ұйым қызметін бастар алдындағы жарғылық капитал көрсетіледі.
Көрсеткіштер құрылтайшылардың немесе акционерлердің ұйымды құру кезіндегі ақшалай не заттай салымдарынан тұрады. Сондықтан көбіне кіріспе баланста меншікті капитал мен активтердің тең болуы мүмкін.
Актив = Меншікті капитал
Бұл теңдік кәсіпорын құрылу барысында ешқандай міндеттеме (қарыз) болмаған жағдайда дұрыс болып есептеледі.
Ағымдағы бухгалтерлік баланс
Ұйымның балансы белгілі бір уақытқа — айдың, тоқсанның немесе жылдың басына — жасалады. Осыған сәйкес кәсіпорын өз қызметі барысында әр есепті кезеңде құрастырылатын баланс ағымдағы бухгалтерлік баланс болып табылады.
Жойылу балансы
Кәсіпорын қызметін тоқтатқан кезде, яғни таратылу сәтінде жасалатын баланс жойылу балансы деп аталады.
Еліміздегі бухгалтерлік есеп және аудит мамандарын даярлауда еңбегі сіңген ғалым Әбдіғали Әбдіманапов «Бухгалтерлік есеп теориясы және принциптері» еңбегінде жойылу балансын екі түрге бөледі: бірі ұйымның жабылуына байланысты жасалса, екіншісі ұйымның жабылғанын қорытындылау үшін құрастырылады.