Болашақ мамандыққа көзқарас
Бағдарлы оқытудағы теңгерім мәселесі
Қазіргі мектеп тәжірибесінде бағдарлы сыныптарда оқытылатын «бағдарлы» және «бағдарлы емес» пәндердің арақатынасы жеткілікті деңгейде ғылыми-әдістемелік тұрғыдан негізделмеген. Көп жағдайда «бағдарлы» пәндер тереңдетіліп оқытылған сайын, «бағдарлы емес» пәндер жеңілдетілген бағдарламаларға көшіріледі, тіпті кейде толыққанды оқытылмай да қалады. Мұның салдарынан осы пәндерді оқытудың айқын, дәлелді әдістемесі қалыптаспай отыр.
Негізгі салдарлар
- Оқушылар «бағдарлы емес» пәндерге назар аудармай, жалпы білім салалары бойынша жүйелі әрі терең білім ала алмайды.
- Мүдде аясы тарылып, жеке тұлғаның әртүрлі салада өзін көрсету мүмкіндігі төмендейді.
- Оқу жүктемесін «азайту» мақсатында енгізілген кіріктірілген пәндер көбіне пәндер материалын эклектикалық түрде қосумен шектеледі; мұндай курстарды құрудың теориялық негіздері жеткілікті зерттелмеген.
«Бағдарлы» пәндерді тереңдету және оқу жүктемесін арттырмау үшін «бағдарлы емес» пәндерге бөлінген уақыт жиі қысқартылады. Алайда мазмұн көлемін қалай ықшамдау керектігі жөнінде нақты бағдар мен ортақ түсінік жоқ. Бұған қоса, бағдарлы пән мұғалімдерінің шамадан тыс талап қоюы (қосымша тапсырмалар, байқаулар, олимпиадаларға дайындық) оқушылардың бос уақытын түгелдей бір бағытқа жұмсатып, олардың үйлесімді дамуын тежейді.
Бағдарлы саралау: мәні мен ұйымдастыру логикасы
Бағдарлы саралау оқушылардың танымдық қызығуларына, қабілетіне, оқу жетістігіне және кәсіби ниеттеріне сүйене отырып, оқыту бағдарын еркін таңдауға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл белгілі бір оқушылар тобына даралық тұрғыдан қарауды жүзеге асыруға бағытталады.
Топтар арасындағы айырмашылық
Әр топта оқу үдерісі әрқалай жүреді: білім мазмұны өзгеше құралады, оқыту әдістері мен тәсілдерінің басымдығы ауысады, мұғалім мен оқушының өзара қарым-қатынас стилі де түрленеді.
Пәннің бағдарға қарай атқаратын қызметі
- Жалпы мәдениеттің негізін қалыптастыру.
- Оқушының арнайы дайындығындағы жетекші пән болу.
- Басқа білім салаларын меңгеруге қажетті құрал ретінде қызмет ету.
Бағдарлы саралаудың маңызды критерийлерінің бірі — мектептегі білім берудің іргетасын құрайтын ғылым негіздері оқытылатын пәндерді пәндік тұрғыдан саралау. Осы тұрғыда пәннің оқу бағдарындағы орны мен міндеті нақты айқындалғанда ғана оқу мазмұны мақсатқа сай құрылмақ.
Қызығу мен қабілет: кәсіби таңдауға апарар жол
Әдетте белгілі бір пәнді зерделеуге қабілеттілік пен оған қызығу өзара сәйкес келеді. Себебі бейімділік, ықылас және қызығу — кәсіп таңдаудың ішкі негіздері. Оқушылардың басым бөлігі болашақ өмірін мектепте зерделейтін саладағы жұмыспен байланыстырады. Мәселен, физика мен математикаға қабілеті бар оқушы бұл пәндерді қызыға оқып, болашақ мамандығын да осы бағытпен сабақтастыруы ықтимал.
Зерттеулер не дейді?
Педагогикалық зерттеулер 13–14 жасқа дейін кәсіби ниет пен пәнге қызығу арасында айқын байланыс байқалмайтынын, ал 14 жастан кейін кәсіп таңдаудың нақты оқу пәніне қызығумен тығыз байланыса бастайтынын көрсетеді. Бұл байланыс тікелей болуы мүмкін (мысалы, физикаға қызыққан оқушының физик болғысы келуі) немесе жалпы сипатта көрінуі мүмкін (оқушының техника саласында жұмыс істегісі келуі).
Оқушылар есейген сайын мүдде мен кәсіби ниет өзара үйлесе түседі. Белгілі бір пәнге қызығу танытқан оқушы мамандықты сенімдірек таңдайды, ал қызығуы қалыптаспаған оқушының кәсіп таңдауда қиналып, оны жиі өзгертуі тәжірибеде кездеседі.
Вариативті білім беру жағдайында оқу пәнінің мазмұнын таңдауға әсер ететін негізгі факторлардың қатарында оқушылардың қабілеті мен мүддесі бар екені жиі айтылады. Бұл тұжырымға жақын ғылыми негізді болжамдарды Е. Букетовтің өнеркәсіп-өндіріс саласы туралы публицистикалық мақалаларынан да көптеп ұшыратуға болады. Кейбір болжамдармен салыстырғанда, Е. Букетовтің тұспалдары ғылыми тұрғыдан зерттеліп, пісіп-жетілгендігімен және шынайылығымен айрықша мәнге ие.
Публицистикадағы деректілік және уақыт өлшемі
Публицистика жанрын зерттеуші ғалым М. И. Стюфляева «Образные ресурсы публицистики» еңбегінде публицистикалық шығармашылықтың деректілік табиғатын атап көрсетіп, деректіліктің өзіндік эстетикасы, әдістері мен формалары публицистиканы қалыптастыруда терең мәнге ие болатынын тұжырымдайды.
Е. Букетов публицистикасының айқын белгісі
Е. Букетовтің публицистикалық мұрасын зерделеген адам ең алдымен оның нақтылығын және құжаттылығын аңғарады. Ол өз дәуіріндегі Қазақстан ғылымының белгілі бір кезеңдегі болмыс-бітімін, тарихи келбетін, проблемаларын кең аудиторияға жеткізуші ғана емес, сол саланы терең меңгерген ғұлама ғалым ретінде қазақ публицистикасы тарихында өзіндік орны бар қаламгер.
М. И. Стюфляева публицистиканың уақытпен тікелей байланысын да ерекше көрсетеді: публицистика белгілі бір тарихи кезеңнің тынысына бағынады, көтеретін мәселесі сол уақыттың әлеуметтік жүгін арқалайды, ал әлеуметтік мәселені уақыт өлшемінсіз қарастыру мүмкін емес. Әр қоғам өзіне тән тарихи кезеңмен сипатталады.
Өнеркәсіп, экология және жауапкершілік: ғылыми болжамның құны
«Қара металлургия алыбы» мақаласында Е. Букетов Орталық Қазақстандағы ірі өнеркәсіп ошақтарының бүгіні мен келешегіне ғылыми болжам жасап, жан-жақты сараптау ұсынады. Мақаланың өзегіндегі проблемалық мән — қоршаған орта мен табиғаттың тепе-теңдігін сақтай отырып, экономикалық жетістіктерге жол ашу. Автор технологиялық дамудың бүгін берер пайдасымен қатар, ертеңгі күнге төндіретін ықтимал қаупін де барынша ескертеді. «Үлкен істің кемшілігі де, жетістігі де үлкен болады» деген тұжырым осы болашақты ойлаудың белгісі іспетті.
Ғалым өндірістің ішкі қуатын және елге берер өнімін теріске шығармай, бүгін атқарылып жатқан жұмыстар мен алдағы шараларды ғылыми негізде ұсақ-түйегіне дейін жіктеп, дәлелді пайымдайды.
«Қарағанды химиясы және оның болашағы» мақаласындағы түйін
Автор Қарағанды облысындағы химия өндірісін бір ғана синтетикалық каучук зауытымен шектемей, Қарағанды металлургия зауытының кокс бөлімі мен химиялық заттар қорын да талдай отырып, химия ғылымының ел мүддесі үшін қаншалықты қажетті екенін нақты дәлелдермен негіздейді. Ол болашақта таскөмір энергия көзі ретінде ғана емес, тұтастай химиялық шикізатқа айналатынын айтып, аймақтың келешекте химия өлкесіне айналу ықтималдығын алға тартады.
Аталған екі мақала да өз дәуірінің ірі проблемалық жүгін көтерді. Ең маңыздысы — сол кезде көтерілген мәселелер мен ғылыми тұжырымдар бүгінгі күні де өзектілігін жоғалтқан жоқ.