Қазақша рефераттар

Жарық шамасы

Құжат туралы мәлімет

Ұйым

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті

Құжат

«Еңбек қорғау» пәні бойынша студенттерге арналған оқу бағдарламасы
ПОӘК 042-18-25.1.4003-2014, №1 басылым (11.09.2014)

Бағыттар

050604 Физика
050731 Тіршілік қауіпсіздігі және қоршаған ортаны қорғау
050723 Техникалық физика
050608 Экология және басқа мамандықтар

Шығарылым

Семей, 2014

Рәсімдеу және бекіту

Әзірлеген

Экология және қоршаған ортаны қорғау кафедрасының аға оқытушысы Бейсебаев Ш.Т.
28.08.2014

Талқыланған

Кафедра отырысы, хаттама №1 (02.09.2014)
Кафедра меңгерушісі: доцент Артамонова Е.Н.
Аграрлық факультет ОӘБ, хаттама №1 (09.09.2014)
Төраға: доцент Джаманова Г.И.

Бекітілген

Университеттің Оқу-әдістемелік кеңесі, хаттама №1 (11.09.2014)
Төраға, оқу-әдістемелік жұмысы бойынша проректор: профессор Искакова Г.К.
Алғаш рет енгізілді.

Мазмұны

  • 1. Глоссарий

  • 2. Дәрістер

  • 3. Тәжірибе сабақтары

  • 4. Өздік жұмыстар тақырыптары

  • 5. Әдебиеттер

  • 6. Емтихан–тест сұрақтары

Глоссарий: негізгі ұғымдар

Төмендегі анықтамалар еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау саласындағы негізгі терминдерді біріздендіру үшін берілген.

Арнаулы киім
Қызметкерді зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік факторлардан қорғауға арналған киім, аяқ киім, бас киім, қолғап және өзге құралдар.
Ауыр жұмыстар
Ауыр заттарды қолмен көтеру/жылжытуға байланысты немесе сағатына 250 ккал-дан артық энергия жұмсалатын қол еңбегі.
Еңбек
Қоғам өмірі мен қажеттіліктерін қамтамасыз ететін материалдық, рухани және өзге құндылықтарды жасауға бағытталған адам қызметі.
Еңбек гигиенасы
Қызметкерлердің денсаулығын сақтау және өндірістік ортаның қолайсыз әсерінің алдын алу жөніндегі санитарлық-эпидемиологиялық шаралар мен құралдар кешені.
Еңбек қауіпсіздігі
Еңбек қызметі процесінде зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік факторлардың әсерін болдырмайтын іс-шаралар кешенімен қамтамасыз етілген қорғалу жай-күйі.
Еңбекті қорғау
Еңбек процесінде қызметкерлердің өмірі мен денсаулығын қорғауға бағытталған құқықтық, әлеуметтік-экономикалық, ұйымдастыру-техникалық, санитарлық-эпидемиологиялық, емдеу-профилактикалық, оңалту және өзге іс-шаралар жүйесі.
Жеке қорғану құралдары
Қызметкерді зиянды және (немесе) қауіпті факторлардың әсерінен қорғауға арналған құралдар (оның ішінде арнаулы киім).
Жұмыс беруші
Қызметкер еңбек қатынастарында болатын жеке немесе заңды тұлға.
Жұмыс орны
Қызметкер еңбек міндеттерін орындау кезінде тұрақты немесе уақытша болатын орын.
Жұмыс уақыты
Қызметкер еңбек міндеттерін орындайтын уақыт, сондай-ақ заңнамаға сәйкес жұмыс уақытына жатқызылатын өзге кезеңдер.
Зиянды өндірістік фактор
Әсері сырқаттануға, еңбекке қабілеттіліктің төмендеуіне және (немесе) ұрпақ денсаулығына теріс ықпал етуі мүмкін фактор.
Кәсіптік ауру
Еңбек міндеттерін орындауға байланысты зиянды өндірістік факторлардың әсерінен туындаған созылмалы немесе жедел ауру.
Өндірістегі жазатайым оқиға
Еңбек міндеттерін немесе жұмыс беруші тапсырмасын орындау кезінде қауіпті фактор әсерінен жарақат алу, денсаулықтың кенеттен нашарлауы немесе улану салдарынан еңбекке қабілеттілігін уақытша/тұрақты жоғалту, кәсіптік ауруға шалдығу не өлімге әкелген жағдай.
Өндірістік санитария
Зиянды факторлардың әсерін болдырмайтын немесе азайтатын санитарлық-гигиеналық, ұйымдастырушылық шаралар мен техникалық құралдар жүйесі.
Тынығу уақыты
Қызметкердің еңбек міндеттерін орындаудан бос және өз қалауы бойынша пайдалана алатын уақыты.
Ұжымдық шарт
Ұйымдағы әлеуметтік-еңбек қатынастарын реттейтін, қызметкерлер ұжымы мен жұмыс беруші арасындағы жазбаша келісім нысанындағы құқықтық акт.
Іссапар
Жұмыс берушінің өкімі бойынша қызметкерді тұрақты жұмыс орнынан тыс жерге белгілі мерзімге еңбек міндеттерін орындау үшін жіберу.

Дәрістер: негізгі тақырыптар

Дәріс 1. Кіріспе (1 сағат)

Бұл дәріс еңбекті қорғау пәнінің мақсатын, құрылымын және қауіпсіз еңбекті ұйымдастырудың құқықтық негіздерін түсіндіреді.

Негізгі сұрақтар

  1. Пәннің негізгі міндеттері.
  2. Пәннің құрылымы, атаулары мен анықтамалары.
  3. Еңбек қорғау заңдары және қауіпсіз еңбекті ұйымдастыру негіздері.

Пәннің мақсаты

Болашақ мамандарды еңбек заңнамасымен, өндірістік санитариямен, техника қауіпсіздігімен және өрт қауіпсіздігі негіздерімен таныстырып, өндірістегі қауіп-қатерді тануға және алдын алу шараларын қолдануға үйрету.

Күтілетін нәтижелер

  • Білу: нормативтік-құқықтық құжаттар, қауіпті/зиянды факторлар, олардың адам ағзасына әсері, қалыпқа келтіру әдістері, еңбекті қорғауды ұйымдастыру қағидалары.
  • Істей алу: өндірістік қауіпсіздікті бағалау, технологиялық процестерде қауіпсіздікті қамтамасыз ету, қауіпсіз еңбекке оқыту, жазатайым оқиғаларды тіркеу және тексеру, алғашқы көмек көрсету.

Негізгі анықтамалар

Қауіпсіз еңбек

Қызметкерге қауіпті және зиянды факторлар әсер етпейтін еңбек жағдайы.

Еңбек жағдайы

Өндірістік орта мен факторлардың жұмыс қабілеті мен денсаулыққа әсері.

Қауіпті/зиянды фактор

Жарақатқа, денсаулықтың нашарлауына немесе ауруға әкелуі мүмкін әсер.

Құқықтық негіздер

  • Қазақстан Республикасының Конституциясы (1995).
  • Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі (15.01.2007).
  • Еңбек қауіпсіздігіне қатысты мемлекеттік стандарттар (МЕСТ) және ЕҚСЖ.
  • Салалық стандарттар, мекеме басшысының бұйрықтары, нұсқаулықтар және технологиялық құжаттар.

Ұлттық саясаттың кейбір қағидалары

  • Жұмыс беруші қаражаты есебінен арнаулы киім, аяқ киім және жеке қорғану құралдарымен қамтамасыз ету.
  • Жазатайым оқиға немесе кәсіптік аурудан зардап шеккен қызметкерлерді әлеуметтік қорғау.
  • ЖОО мен колледждерде еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы мамандарын даярлау.

Бағдарлау

Қауіпсіз еңбектің басты бағыттарын айқындайтын идеялар жиынтығы; физика-техникалық заңдылықтарға сүйеніп қауіпті факторларды жоюға негізделеді.

Басқару

Жұмыстың белгілі сатысында еңбек қауіптілігін азайтуға бағытталған басқарушылық ықпал.

Ұйымдастыру

Еңбекті ғылыми негізде ұйымдастыру және басқару арқылы қауіп-қатерді төмендету.

Дәріс 2. Еңбекті қорғаудың теориялық негіздері (1 сағат)

Негізгі сұрақтар

  1. «Адам – техника – материал – өндірістік орта» (А–Т–М–Өо) жүйесі.
  2. Қауіпті және зиянды өндірістік факторларды топтастыру және олармен күресу тәсілдері.

Жүйелік көзқарас

Жүйе — бөліктердің қосындысы ғана емес, олардың өзара байланысы. Өндірістегі маңызды үлгі — А–Т–М–Өо: адам, техника, материал және өндірістік орта бір-біріне әсер етеді, ал түпкі әсер ең алдымен адамға бағытталады. Еңбекті қорғаудың мақсаты — осы жүйені қызметкер үшін қолайлы күйге келтіру (оптимизация).

Уақыт бойынша тәуекел динамикасы

1) Іске қосу кезеңі

Жүйені баптау және қалыпқа келтіру уақыты.

2) Негізгі пайдалану

Пайдалы өнім алынатын тұрақты кезең.

3) Қайта құру (реконструкция)

Қауіпті жағдайлар жиілейтін кезең; жоспарлы жөндеу мен реттеу ерекше маңызды.

Еңбекті қорғау ғылымының негізгі тармақтары

Еңбек гигиенасы

Өндірістік ортаны сауықтырудың шаралары мен мөлшерлерін жетілдіретін медицина саласы.

Еңбек физиологиясы және психологиясы

Адамның физиологиялық мүмкіндіктері, мінез-құлық ерекшеліктері, өндірістік стресс және төзімділік мәселелерін қарастырады.

Өндірістік санитария

Технологиялық процестердегі зиянды факторларды азайту, санитарлық-техникалық шараларды реттеу, жұмыс режимі мен жеке гигиена мәселелері.

Эргономика және инженерлік психология

«Адам–машина–орта» байланысын оңтайландырып, қауіпсіздік пен тиімділікті арттыруға бағытталады; дизайн және өндірістік эстетика негіздерімен де сабақтас.

Қауіпті жағдайдың пайда болу логикасы

Қауіпті жағдай қауіптің себебі мен уақыты сәйкес келгенде туындайды. Демек, алдын алу үшін себеп пен уақыттың дәл сәйкесуіне жол бермеу қажет.

Дәріс 3. Кәсіпорында еңбекті қорғауды ұйымдастыру және бақылау

Ұйымдастырудың негізгі бағыттары

  • Қауіпсіз еңбек әдістеріне оқыту (нұсқаулықтар жүргізу).
  • Жұмыс киімі және жеке қорғану құралдарымен қамтамасыз ету.
  • Машиналар мен қондырғылардың ақаусыз жұмысын қамтамасыз ету.
  • Әр жұмыс орнындағы санитарлық-гигиеналық жағдайларды бақылау.
  • Еңбекті қорғау жұмыстарын жоспарлы түрде жүргізу.

Нұсқаулық түрлері

  1. Кіріспе нұсқаулық.
  2. Жұмыс орнындағы алғашқы нұсқаулық.
  3. Қайталама нұсқаулық.
  4. Жоспардан тыс нұсқаулық.
  5. Мақсатты нұсқаулық.

Жауапкершілік түрлері

Еңбекті қорғау жөніндегі заңдар мен нормативтік актілерді бұзған, сондай-ақ бақылауға кедергі келтірген лауазымды тұлғалар белгіленген тәртіппен жауапқа тартылады.

Әкімшілік

Ескерту, жазалау шаралары, лауазымын төмендету, жұмыстан босату.

Тәртіптік

Ішкі еңбек тәртібін бұзғаны үшін қолданылатын шаралар.

Материалдық

Кінә дәлелденсе, келтірілген шығынды толық немесе ішінара өтеу.

Қылмыстық

Бас бостандығынан айыру және өзге де қылмыстық-құқықтық шаралар.

Еңбекті қорғауды басқару және бақылау

Мақсат

Қауіпсіз еңбекті ұйымдастыру, денсаулық пен еңбекке қабілеттілікті сақтау.

Жүйелік басқару

Объект (еңбек жағдайы), субъект (басқару буыны) және басқару тәсілдері (ақпараттың дәлдігі мен толықтығы) арқылы жүзеге асады.

Үш сатылы бақылау

1) Бөлім басшысы — күнделікті.
2) Бас мамандар — аптасына/он күндікте 1 рет.
3) Кәсіпорын басшысы — айына немесе тоқсанына 1 рет (жазбаша қорытынды).

Қауіпті және зиянды өндірістік факторлар (топтастыру)

Физикалық

  • Қозғалатын бөлшектер
  • Шаң
  • Шу, діріл
  • Ылғалдылық
  • Электр кернеуі
  • Жарықтың жеткіліксіздігі
  • Өткір/үшкір заттар

Химиялық

  • Уландырғыш әсер
  • Жүйке жүйесіне әсер
  • Тыныс алу жолдарына әсер
  • Тітіркендіргіш әсер

Биологиялық

  • Патогенді микроорганизмдер
  • Бактериялар, вирустар
  • Тері аурулары және таралу факторлары

Психофизиологиялық

  • Дене еңбегінен шаршау
  • Жүйкенің шаршауы
  • Аралас жүктеме
  • Ақыл-ой жүктемесі

Дәріс 4. Өндірістік жарақаттану және кәсіби аурулар

Қарастырылатын сұрақтар

  1. Өндірістегі жарақат түрлері.
  2. Жазатайым оқиғалардың түрлері және оларды тергеп-тексеру тәртібі.
  3. Кәсіби аурулардың себептері.

Кәсіби қауіптердің негізгі топтары

  • Техникалық: жоғары жылдамдықты, ауқымды машиналар мен жаңа техниканы қолданғанда, құрылымы мен пайдалану тәртібі толық игерілмеген жағдайда жиілейді.
  • Технологиялық: технологиялық процестердің өзгеруіне байланысты туындайды.
  • Жергілікті (ұйымдастырушылық): еңбекті ұйымдастыру мен техникалық жабдықталу деңгейіне тәуелді.

Өндірістік жазатайым оқиға ұғымы

Өндірісте қауіпті және зиянды факторлар қызметкерге бір мезгілде немесе кезекпен әсер етуі мүмкін. Еңбек процесінде туындаған қауіпті жағдайлардың салдарынан адам еңбекке қабілетінен уақытша немесе тұрақты айырылуы, кей жағдайда өміріне қауіп төнуі ықтимал. Мұндай жағдайлар өндірістік жазатайым оқиға ретінде қарастырылады: қызметкер еңбек міндеттерін немесе жұмыс беруші тапсырмасын орындау кезінде жарақат алады, денсаулығы кенеттен нашарлайды немесе улану нәтижесінде зардап шегеді.