Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министірлігі Марат Оспанов атындығы мемлекеттік медицина университеті
Оқу ақпараты
Ұйым
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Марат Оспанов атындағы мемлекеттік медицина университеті
Мамандық / Курс
Медициналық-профилактикалық іс
I курс
Пән / Кафедра
Саясаттану
Қазақстан тарихы және гуманитарлық пәндер кафедрасы
Тақырып / Формат
XIX–XX ғасырлардағы саяси идеялар
Орындау формасы: глоссарий
Орындаған
Жұмаева Аймекен
Тобы: 102
Тексерген / Күні
Бекзат Аққонысұлы
14.09.2016 • Ақтөбе, 2016
XIX–XX ғасырлардағы негізгі саяси идеялар: қысқаша глоссарий
Төменде XIX–XX ғасырлардағы қоғамдық-саяси ойға ықпал еткен басты идеологиялар мен ағымдардың анықтамалары жинақталды. Мәтін оқу мақсаттарына сай ықшамдалып, терминдер грамматикалық тұрғыдан түзетіліп берілді.
Либерализм
Либерализм (лат. liberalis — еркін) — ең жоғары құндылық ретінде жеке еркіндікті мойындайтын идеология. Оның әлеуметтік-саяси теориясы қоғам мен мемлекеттің демократиялық қағидаттарына сүйенеді, әлеуметтік, саяси және экономикалық қатынастарда зорлық-зомбылықсыз тәсілдерді қолдайды. Либерализм тұлғаның еркін дамуын шектемейтін, адам құқықтары мен азамат бостандықтарын мемлекеттік-құқықтық қорғаумен қамтамасыз ететін қоғам құруды көздейді.
Коммунизм
Коммунизм — бір мезетте өткенге де (алғашқы қауымдық коммунизм түсінігімен), болашаққа да бағдарланатын ұғым. Бұл түсінікте коммунизмге өткен дәуірдің «үздік» белгілерін жинақтау және бүгінгі жетістіктерді тұтастай қарастыру тән. Коммунистік идеалдың маңызды ерекшелігі — оның ғаламдық сипаты: коммунистік құрылым бүкіл адамзаттың бірлігі идеясын алға тартады.
Марксизм
Марксизм — XIX ғасырдың 40-жылдарында Карл Маркс пен Фридрих Энгельс негізін қалаған философиялық, экономикалық және әлеуметтік-саяси көзқарастар жүйесі. Теориялық қайнар көздері: классикалық неміс философиясы (Г. Гегель, Л. Фейербах), классикалық ағылшын саяси экономиясы (А. Смит, Д. Рикардо) және француз утопиялық социализмі (Ш. Фурье, Р. Оуэн, Сен-Симон). Марксизмнің басты мақсаты — қоғамның негізгі қозғаушы күші ретінде жұмысшы табының рөлін теориялық тұрғыда негіздеу.
Консерватизм
Консерватизм (фр. conservatisme, лат. conservo — сақтаймын, қорғаймын) — саяси және әлеуметтік-философиялық ұстаным ретінде дәстүрлі әлеуметтік институттарды сақтауды қолдайды. Бұл — қоғамның мемлекеттік-саяси жүйесіндегі құндылықтарға, бағдарлар мен ұстанымдарға қатысты идеологиялық және әлеуметтік-философиялық тұжырымдар жиынтығы. «Консерватизм» ұғымын саяси мағынада алғаш қолданғандардың бірі — Франсуа Рене де Шатобриан.
Империализм
Империализм — ұлы державаның (империяның) басқа елдер мен отарларды қосып алу арқылы аумағын кеңейтуге бағытталған саясаты. Империя басшысы — император. Тарихи контекстерде империализм XIX–XX ғасырларда отарлық иеліктері болған мемлекеттердің стратегиясымен байланысты қарастырылады. Қазақстан тарихында патшалық Ресейдің отарлау саясаты да империалистік саясаттың көріністері ретінде сипатталады.
Фашизм
Фашизм (итал. fascismo, fascio — «шоқ», билік белгісі ретінде қолданылған шыбық будасы) — 1919 жылы Италияда пайда болған саяси ағым. I дүниежүзілік соғыстан кейін бұл қозғалыс Еуропада тез таралып, Германияда ұлттық социализм (национал-социализм) атауымен қалыптасты.
Технократизм
Технократизм — саясаттануда XX ғасырдың басында қалыптасқан ағым. Негізін салушылардың бірі — америкалық экономист Торстейн Веблен. Ол қоғамдағы анархия мен тұрақсыздықтың бір себебі ретінде мемлекетті кәсіби саясаткерлердің басқаруын атап өтті. Қазіргі технократизм көбіне консервативтік позициямен ұштасып қарастырылады.
Социализм
Социализм — қоғамдағы әлеуметтік әділеттілік, теңдік және ортақ игілік идеяларын алға қоятын саяси-әлеуметтік ілімдер мен тәжірибелердің кең ауқымды жиынтығы. Әртүрлі тарихи кезеңдерде социализм еңбек адамының құқығын қорғау, қоғамдық игіліктерді әділ бөлу және әлеуметтік кепілдіктерді күшейту сияқты мақсаттармен байланыстырылды.
Ескерту (редакциялық түзету):
Бастапқы мәтінде социализм анықтамасы консерватизмге тән сипаттамамен және «Conservare» этимологиясымен шатастырылған. Бұл бөлім логикалық сәйкестік үшін түзетіліп берілді.
Анархизм
Анархизм (грек. anarchia — биліксіздік) — қоғамның белгілі бір әлеуметтік топтарының көзқарастары мен мүдделерін қамтитын идеялық-теориялық ұғым. Сонымен бірге анархизм — кез келген мемлекеттік билікті және институционалданған саясатты жоққа шығаруға бейім саяси қозғалыстардың атауы. Негізін салушылар ретінде Иоганн Каспар Шмидт (Макс Штирнер) және П. А. Кропоткин жиі аталады.
Жаңарған (неолибералдық) либерализм
Жаңарған либерализм — дәстүрлі либерализм қағидаттарын сақтай отырып, оларды XX ғасырдың жаңа әлеуметтік, экономикалық және саяси талаптарына бейімдеп қайта түсіндіретін идеялық-саяси ағым.
Қысқаша қорытынды
XIX–XX ғасырлардағы идеологиялар қоғамның қалай ұйымдастырылуы керек деген сұраққа әртүрлі жауап ұсынды: біреулері жеке еркіндік пен құқықтарды алға шығарса, енді біреулері әлеуметтік теңдік, дәстүрді сақтау немесе мемлекеттік биліктің рөлі сияқты қағидаттарды басымдыққа қойды. Осы ұғымдарды ажырата білу тарихи процестерді түсіндіруде және қазіргі саяси пікірталастарды талдауда маңызды.