ӘН ЖӘНЕ ХОР ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ
Ән және хор шығармашылығы
Көпшілікке арналған ән жанры Б. Байқадамов шығармашылығында маңызды орын алды. Композитор кең аудиторияға дәл осы ән жанры арқылы танылды. Оның алғашқы туындыларының бірі — 1938 жылы жазылған «Әйгөлек» әні. Бұл шығарма өзіндік ерекшелігімен тыңдаушыны бірден баурап алады.
Б. Байқадамов әндері жеңіл, қарапайым, есте тез сақталатын әуезімен және бүгінгі өмірді, бүгінгі адамның болмысын бейнелеуімен құнды. Ән мәтіндері қоғамдағы өзгерістерді де, автордың өз басынан өткен толғаныстарды да аңғартады.
Балаларға арналған әндер және «Әйгөлек» феномені
Композитор балаларға және халықтың күнделікті тіршілігін бейнелейтін көптеген әндер жазды. Олардың қатарында «Пионерлер әні», «Шаттық әні» сияқты туындылар бар.
Б. Байқадамовты жасөспірімдерге жақын композиторлар қатарына жатқызуға болады. Мектеп қабырғасында еңбек етіп жүріп, балалармен етене араласа отырып, мектеп, балалық шақ туралы талай ән шығарды. Соның ішінде көпшілікке кең тарағаны — Н. Баймұхамедованың өлеңіне жазылған «Әйгөлек».
Бұл әнде мектеп жасындағы балалар мен бүлдіршіндердің шат көңіл күйі айқын көрінеді. Әннің биге тән ырғақтылығы оны би қимылдарымен үйлестіруге мүмкіндік береді. «Әйгөлек» бірнеше ұрпақтың сүйіспеншілігіне бөленіп, әр кезең орындаушылары шығарманы өз мәнеріне сай жаңғыртып отырды. Мәселен, би ырғағын заманауи эстрадалық мәнерде жаңаша түсіндірген орындаушылардың бірі ретінде Роза Рымбаеваны атауға болады.
Әуездік жағынан жақын шығарма
«Әйгөлекке» әуезі жақын тұрған әндердің бірі — «Біз Отанның бөбегі». Қайырмасындағы «ля-ля-ля» буындары әннің көтеріңкі, шат үнін күшейтіп, биге тән ырғақты айқындай түседі.
Байқауда бағаланған туынды
Балалық шақ тақырыбындағы маңызды әндердің қатарында 1939 жылы халық таланттарының Республикалық байқауында екінші сыйлық алған «Пионерлер әні» бар.
Соғыс жылдарындағы әндер: рух пен жігер
Соғыс жылдарындағы әндерінде композитор халықтың тылдағы еңбегін, елдік қайратын суреттейді. Бұл туындылар бейбіт өмірге шақырып, жауға қарсы күреске үндейді. Олардың қатарына «Егер ертең соғыс болса», «Күзетте», «Найзағай», «Папатай», «Біз батырлар ұрпағымыз», «Ант», «Мәншүк» және басқа да әндер жатады.
Панфиловшы батырлардың ерлігі «Панфилов батырлары», «Мәлік Ғабдуллин туралы», «Мәңгі шырақ» әндерінде көрініс табады.
Соғыстан кейінгі кезең және 50–60 жылдардағы өрлеу
Соғыстан кейінгі әндері еңбекке, ерлікке, достыққа шақыратын көңілді сазымен, өмірге құштарлықты бейнелеуімен ерекшеленеді. Әсіресе, жастарға арналған әндері көп.
Неге жастар тақырыбы басым?
- Жастар — қазіргі және болашақ өмірмен тығыз байланысты күш.
- Композитордың өзі үнемі жастар ортасында болып, олардың мінезін, талғамын жақсы түсінді.
50–60-жылдары шығармашылығының гүлденген шағында ән тынысы кеңейе түсті: ол жастар туралы, еңбек туралы шырқап, лирикалық сезім мен азаматтық пафосты сабақтастыра білді. Сол кезеңде көпшілікке ең түсінікті әрі әсерлі жанр — ән болды. Байқадамов әндерінің мазмұны бай, тынысы кең болып келеді.
Патриоттық әндер және марштық өрнек
Халқына, Отанына деген мақтанышты суреттейтін патриоттық әндеріне «Магнитка құрылысшыларының маршы», «Біз Лениннің ұрпағымыз», «Партия туының астында» жатады. Бұл шығармаларды марштық ырғақ пен мажорлық бояу біріктіріп тұрады.
Әзіл-сықақ әндер: «Су тасушы қыз»
Б. Байқадамов шығармашылығында жастарға арналған әзіл-сықақ әндердің орны ерекше. Соның ішінде кең тарағаны — Н. Шакеновтың өлеңіне жазылған «Су тасушы қыз» әні. Бұл шығарма «Тынымсыз көктем» кинофильміне арналған.
Ән әуенінен қарапайым адамдардың мейірімі, кең пейілі, жазира даланың тынысы сезіледі. Шығарма орыс және қазақ сөздерінің алма-кезек құбылуымен ерекшеленіп, әзіл-сықақ сипат береді.
Хорға арналған шығармалар
Б. Байқадамов шығармашылығында хор музыкасы да маңызды орын алады. Хор — бейнелеудің нақтылығы, тартымдылығы және мәнерлеу мүмкіндігінің кеңдігі арқылы композиторды өзіне ерекше тартқан сала. Ол барлық хор жанрларының ішінде аспаптық сүйемелсіз орындалатын хорларға көбірек назар аударды.
Хор сюиталары: ән циклының тұтастығы
Хор сюитасы — бір мазмұнды ашуға құрылған, хорға арналған әндер циклы. Композитордың алғашқы сюитасы 1955 жылы, екіншісі 1970 жылы жазылды. Екеуі де төрт бөлімнен тұрады.
Бірінші сюита (1955)
- «Той базар»
- «Майраның әні»
- «16 қыз»
Екінші сюита (1970)
- «Жеңеше-ай»
- «Ахау, Семей»
- «Егигай»
Халық әндерін хорға өңдеу арқылы шығарма әсерлі баяндалып, үн байлығы арта түседі: дауыстардың бірігуі әуезділікті күшейтеді, көпдауыстылық әннің ішкі қуатын ашады.
Төрт хор поэмасы: композициялық цикл
Ғ. Қайырбековтың өлеңіне жазылған төрт хор поэмасы бір сюжеттік желі мен ортақ өрнек арқылы тұтас композициялық цикл құрайды. Олар: «Шопан ойы», «Қалыңдық арманы», «Айтыс» және «Еңбек ұраны».
Хор сюиталарынан айырмасы — бұл поэмалардың музыкалық материалы авторлық болғанымен, сарындық табиғаты жағынан халық әндеріне жақын, үндес келеді. Барлығы туған өлке тақырыбына арналған және симфониялық циклге тән даму логикасымен байланысады.
Циклдің ішкі драматургиясы
- Алғашқы екі бөлім өткен өмірді бейнелеп, адам тағдырындағы қилы сәттерді баяндайды.
- Бірінші бөлімде философиялық сипат басым.
- Екінші бөлімде лирикалық үн алға шығады.
- Үшінші және төртінші бөлімдер қазіргі болмысты салтанатты, көңілді леппен суреттейді.
- Үшінші бөлім скерцоға тән серпінмен айтыстың даму ерекшелігін танытады.
- Төртінші бөлім қорытынды жасап, салтанатты ұран сипатына ұласады.
Күй негізіндегі хор: Құрманғазы мұрасы және көпдауыстылық
Б. Байқадамов — күйді негізге ала отырып хор шығармаларын жазған алғашқы композиторлардың бірі. Ол Құрманғазы күйлерін көпдауысты хорға өңдеп, хор күйлерінің циклын жасады. Соның ішінде «Ақбай» күйінің өңдеуі аса сәтті шыққан.
Композитор көркемдік тәсілдерді ұтымды қолданып, күйдің негізгі идеясын ашады: хор фактурасы арқылы шығарма монументті сипатқа ие болады. Әсіресе ең төменгі бас дауысының үні айрықша естіледі. Регистрлік қарама-қарсылық пен көптақырыптылық хор үнінде айқын сезіліп, күй мазмұнының күрделілігін танытады. Құрманғазы күйлері жаңа психологиялық баяндау арқылы хорда жаңаша үнге ие болады.