БӨГЕНБАЙ БАТЫР туралы
Ел қорғаудағы ерлік һәм қолбасшылық
Батырлығы мен қолбасшылық дарынының арқасында Бөгенбай үлкен құрметке бөленіп, ерлігі ел жадында аңызға айналды. XVIII ғасырдың бірінші жартысында қазақ даласын қорғауда ол ерекше көзге түсті: Олжабай, Қабанбай, Малайсары секілді даңқты батырлармен тізе қосып, Көксерке атын борбайлап, қазақ халқының тәуелсіздігі жолындағы талай қанды шайқастарға қатысты.
Қалмақтармен және қытай әскерлерімен болған қиян-кескі ұрыстарда көрсеткен қайраты сол кезеңдегі жорық жырауларының толғауларында өшпес өлең тілімен өрнектеліп қалды.
Жеңістердің айқын белестері
- 1725—1727 — Абылай ханмен бірге қазақ қолын бастап, ойсырай жеңілген қалмақ әскерін Түркістан мен Саураннан Жоңғар Алатауының арғы жағына дейін қуды.
- 1756—1758 — Талқы түбінде Шығыс Түркістанға алғаш аяқ басқан қытай әскеріне қарсы шайқастарға қатысып, жауды қирата соғып, Үрімшіге дейін түре қуғаны айтылады.
Қоғамдық-саяси рөл және мәмілегерлік
XVIII ғасырдың 1730—1740 жылдары Бөгенбай батыр көрші елдермен келіссөз жүргізу ісіне де белсене араласты. Оның Кіші жүзбен жиі қатынасуында бірнеше мән бар еді: біріншіден, орыс әкімшілігі арқылы қалмақ-башқұрт арасында тұтқында жүрген сарбаздарды қайтару мәселесі; екіншіден, Ресей патшалығымен одақ құрудың келешегін бағамдау.
Бұл кезеңде қазақ ішінде іргелі хан ретінде Әбілқайырдың аты кең танылды. Оның орыс әкімшілігімен жүргізген келіссөздері бірде нәтижелі, бірде аяқсыз қалып отырғанын Бөгенбай секілді қолбасшылар жіті бақылап отырды.
Ішкі ұйымдасу
Бұл дәуірдің ерекшелігі — ел ішінен жиналған таңдаулы сарбаздарды халық арасында абыройы жоғары батырлардың басқаруы. Қолбасылар ұлы жиын, үлкен кеңестерде көптің ұсынысымен тағайындалды.
1710 жылғы Қарақұм
Осындай кеңесте, 1710 жылы Қарақұмда, Бөгенбай батырды бүкіл халықтың қалауымен қазақ жасақтарының қолбасы етіп сайлады. Осы әзірліктің арқасында қаруы мол жоңғар жасақтарына қысқа мерзімде соққы беріп отырды.
Толысқан шағы: шешендік, көрегендік, парасат
Бөгенбайдың нағыз толысқан шағы — батырлығына қоса от ауыз, орақ тілді шешендігі танылған кезең. Ол сыртқы жаумен болған жекелеген шайқастарда бірқатар жеңістерге жетіп, бүкіл алашқа аты тарап, даңқы артты.
Дегенмен Бөгенбай тек ұрыс үстінде ғана жүрген қолбасшы емес: елінің ертеңін ойлаған, алды-артын болжаған абзал жан ретінде сипатталады. Жас кезінде ерлігімен көзге түссе, кейін өз елінде қолбасшылық, ұйымдастырушылық қабілетімен қадірленді.
Адамгершілік қыры
Бөгенбайдың батырлығымен қатар ақылгөй-көрегендігі, мейірбандығы мен биік адамгершілігі де айқын көрінеді. Бұл жағынан ол Төле бимен тек дәмдес қана емес, пікірлес дос болғаны айтылады.
«Жігіттік, ерлікті айтсаң Бөгенбайды айт!» — Тәттіқара жырау
Бес кезеңге бөлінетін жорықтар мен қызмет
Бөгенбайдың жорықтары мен қоғамдық қызметін шартты түрде бес кезеңге бөліп қарастыруға болады:
-
1
1696—1697
Жоңғар-қалмақтармен алғашқы шайқастары.
-
2
1710
Қарақұмдағы ұлы жиында бүкіл қазақ жасағының қолбасы болып сайлануы.
-
3
1723—1729
Жоңғарлардан жаппай жеңіліс кезеңі және одан кейін елдің еңсесін көтерген қарсы шабуылдар мен тойтарыстарды ұйымдастыру.
-
4
1731—1735
Орта жүз бен Ресей арасындағы қарым-қатынасты ыңғайластыруға қатысуы.
-
5
1750—1760
Алтай–Тарбағатай, Жетісу бағытындағы жорықтарды ұйымдастыруы.
Мұра және тарихи жады
1761 жылы Бөгенбай батыр Абылай ханның ұлы Әділ қатысқан Қытай империясы мен Қазақ хандығы арасындағы келісім ісіне де барғаны айтылады. Қазақ халқының бостандығы мен тәуелсіздігі үшін жоңғар шапқыншыларына қарсы күрестегі жеңістер елдің сыртқы байланыстарын нығайтуға, одақтық қатынастарды пысықтауға ықпал етті.
Батырға деген құрметтің белгісі ретінде оның денесі Түркістан қаласындағы әлемге әйгілі Қожа Ахмет Иассауи кесенесіне жерленіп, басына граниттен құлпытас қойылған.
Түйін
Бөгенбай батырдың тұлғасы — ерлік, елдік мүдде, көрегендік пен бірлік идеялары тоғысқан тарихи бейне. Халық жадында ол жауынгер ғана емес, елдің бағытын бағамдай алған қайраткер ретінде сақталды.