Қапан Мусин
Қапан Мусин: дәуір, тағдыр және музыка тілі
Қапан Мусин — Қазақстан композиторларының аға буынына жататын көрнекті тұлға. Ол 1921 жылы ән мен күй үзілмейтін өнерлі отбасында дүниеге келді. Анасы — халық ақыны, айтыс өнеріне қатысқан танымал адам. Әкесі де Батыс Қазақстанға аты шыққан, дарыны елге мәлім өнерпаз болған. Осы табиғи орта Қапанның ерте қалыптасуына негіз болды: ол жастайынан домбыра тартып, ән шығарып, атақты әнші-күйшілердің шығармаларын домбыраға түсіріп, өзі орындаған.
Негізгі ой
Мусиннің кәсіби жолының өзегі — халықтық музыкалық интонация мен академиялық мектептің тоғысуы, ал оның шығармашылық мінезін айқындаған басты сынақ — соғыс жылдарының трагедиясы.
Білім жолы: техникумнан Мәскеуге дейін
Қапан Мусиннің білім жолы қазақ жастары арасынан шыққан талантты өкілдердің қалыптасу бағытын қайталайды. 1933 жылы ол Алматыда ашылған музыка-драма техникумына оқуға түседі. Емтихан комиссиясынан өзінің нақты жасын жасырып, «үздік» бағамен қабылданып, скрипка сыныбында оқиды.
Оның ұстазы — Ленинград консерваториясының профессоры И. Л. Лесман, әйгілі педагог А. С. Ауэр мектебінен өткен маман. Сонымен бірге Мусин дирижерлық және композиция сыныптарын қатар меңгереді: ол музыка жазуды ерте кезден армандаған.
1933
Алматыдағы музыка-драма техникумы, скрипка сыныбы.
1939–1940
Мәскеу консерваториясы: тарихи-теориялық факультеттен композиторлық бөлімге ауысу.
Е. К. Голубев сыныбы
Кәсіби ойлау мен көркемдік мәнердің қалыптасуына ықпал еткен кезең.
Мәскеудегі оқу жылдары болашақ композиторға музыкалық дүниені кеңінен ашқан шешуші кезең болды: ол білімін толықтырып, көркемдік тілін қалыптастырды. Дегенмен осы шақта туған алғашқы шығармалары автордың өзін толық қанағаттандырмағаны да айтылады.
Соғыс және шығармашылық мінездің өзгеруі
1941 жылы басталған Ұлы Отан соғысы Қапан Мусиннің тағдырына да, шығармашылығына да терең әсер етті. Ол жасақшылар тобына қатысып, кейін майданға аттанады. Соғыс трагедиясы Мусиннің дүниетанымын айқындап, шығармаларындағы эмоциялық өзекке айналды: соғыс оқиғалары оның композиторлық қолтаңбасын ашып, соғысқа көзқарасының көптеген замандастарынан өзгеше екенін аңғартты.
Тағдырдың салмағы
Майданда алған ауыр жарақат денсаулығына ұзаққа созылған зиян келтірді. Госпитальдағы күрделі жылдардан кейін де ол емделе жүріп, шығармашылық жолын үзіп алмауға күш салды.
Оркестр, ұстаздық және фольклорға қызмет
Қазақ халық оркестрін басқарған А. Жұбановтың нұсқауымен Қапан Мусин дирижерлық пультке тұрып, орындаушылармен тез тіл табысып, қысқа мерзімде кәсіби деңгейге көтеріледі. Оркестрмен жұмыс істеген жылдары ол романстар, шекті квартет, фортепианоға арналған прелюдия сияқты камералық туындылар жазады.
Соғыс үзіп кеткен оқуын жалғастыру арманы да өшпейді. Ол Алматы консерваториясына қайта түсіп, Е. Брусиловскийдің сыныбында оқиды. Қабылдау емтиханында скрипка мен фортепианоға арналған сонатасын ұсынады. Бұл шығарманы ол Совет Одағының батыры генерал И. В. Панфиловқа арнап, соғыс естелігі ретінде жазған.
1953 жылы консерваторияны бітірген соң, сол оқу орнында қызмет етеді: әуелі инструментовка курсынан дәріс оқиды, ал 1961 жылдан өмірінің соңына дейін фольклор кабинетіне жетекшілік жасап, халық әндері мен күйлерін зерттеп, нотаға түсіріп, жүйелі түрде жазып алып отырады.
Жанрлар кеңістігі: вокалдан симфонияға дейін
Вокалды музыка — шығармашылықтың ең өнімді арнасы
Қапан Мусин мұрасындағы ең жемісті жанрлардың бірі — вокалды музыка. Бұл саладағы еңбектері С. Сейітхожиннің өлеңіне жазылған хор мен оркестрге арналған Сәкен Сейфуллин туралы поэма-балладасынан (1962), сондай-ақ Абайдың, Жамбылдың, С. Бегалиннің, А. Шакеновтың және өзге де ақындардың мәтіндеріне жазылған хорларынан айқын көрінеді.
Ән мен романс: лирикалық болмыстың айнасы
Композитордың лирикалық табиғаты әсіресе ән мен романс жанрында ашылады. Бұл қатарға «Шолпан», «Тың өлкесіндегі досымның сәлемі», «Қыз арманы» секілді әндер жатады. Оның әндері мен романстары аспаптық музыкасына да өзек болып, интонациялық тірек қызметін атқарады.
Аспаптық және сахналық музыка
Қ. Мусин қазақ халық аспаптары оркестріне арналған поэма, камералық аспаптық шығармалар, екі квартет, драмалық қойылымдар мен кинофильмдерге музыка жазады. Ал симфониялық музыка — оның шығармашылық шыңы: бұл саладағы туындылары тұтастығымен, көпқырлылығымен және ірі форманы игеруімен ерекшеленеді.
Симфониялық поэма «Жайлауда»: табиғат пен көңіл күй үндестігі
Мусин оркестрлік музыкаға жол салған алғашқы композиторлардың бірі саналады. Оның осы жанрдағы елеулі ерте еңбектерінің қатарында 1950 жылы жазылған «Жайлауда» симфониялық поэмасы бар. Бұл шығарма концерттік репертуарда орнығып, радио мен телехабарларда музыкалық көркемдеу ретінде жиі қолданылған.
Музыкалық бейне
Поэмада жайлау табиғаты ғана емес, адамның ішкі көңіл күйі, көктемгі табиғаттан алған әсері дыбыс арқылы жеткізіледі.
Тақырып пен лад
Негізгі әуендік тақырып гобойда беріледі: мажорлық сазда күй тәрізді төгіліп, ашық, жарқын әсер қалдырады. Фа мажорды таңдауы да мәнді: пасторальдық бояуы Бетховеннің Алтыншы симфониясын еске түсіреді.
Негізгі тақырыптық материал ретінде 1950–60 жылдары кең тараған «Ақ дариға» әнінің әуені алынып, поэманың драматургиясына бейімделе отырып өзгертіліп қолданылған. Ортаңғы бөлімде бейнелілік күшейе түседі: валторнада жүретін кең тынысты тақырып жазық даланың ұлылығын танытады.
«Таң Шолпаным» операсы: аяқталмаған ізденіс
Н. Баймұхамедовтың либреттосына жазылған «Таң Шолпаным» операсы толық партитура емес, тек клавир түрінде ғана аяқталған. Либреттоның да екі нұсқасы болған: біріншісінде негізгі идея пысықталып реттелгенімен, музыка толық тәмамдалмаған; екіншісі клавир түрінде басталып, аяқталмай қалған. Композитор әсіресе финалдың түйінін табу үстінде көп ізденген.
Сюжеттік өзек
Оқиғалар Совет өкіметі қалыптасқан кезеңдегі қазақ ауылындағы ахуалға құрылған. Алуа есімді жас мұғалім оқуын бітіріп келіп, ауылында мектеп ашады. Алайда жаңашылдыққа қарсы күштер мектепті өртеп, кінәні мұғалімнің өзіне жабады. Осы шиеленіс композиторға драматургиялық шешімдер табуға кең мүмкіндік береді.
Бір редакцияда шығарма түйіні қайғылы шешімге бағытталып, Алуаның қаза табуы мен мектептің өртенуі арқылы трагедиялық ақиқатқа әкеледі. Бірақ Мусин кейіпкерлер тағдырын оптимистік үнде аяқтауды қалап, соңғы хорда ертеңгі күннің қуанышы мен жарқын бақытын жырлатуға ұмтылады. Мұндай финал 1950–60 жылдардағы совет өнеріндегі үрдіске де жақын болатын.
Қорытынды: қасіреттен туған музыкадағы жарық
Қ. Мусин музыкасының ішкі мазмұнында соғыс қасіретінен туған ауыр түйін бар. Мұндай трагедиялық тәжірибе әдетте қаралы бейнелерге жетелейді. Алайда Мусин шығармаларында тағдырға қарсы тұрар бір жарық бар: жеке өмірінің ауырлығына қарамастан, оның музыкасына қуанышты, салтанатты өмірсүйгіштік тән.
Сол себепті оның туындыларынан табиғаттың таза тынысы, жазық даланың кең көрінісі, халық ойындарының серпіні мен әсем сайыстардың сәні сезіліп тұрады — бұл оның шығармашылық әлемінің ең танымды белгісі.