Айнамкөз өлеңінде
Мұхит Мералыұлы поэзиясындағы ғашықтық сезім: үш әннің үш қыры
Қазақ әдебиеті мен өнер тарихында өзіндік суреткерлік болмысымен танылған Мұхит Мералыұлы — өмірін өнерге арнаған дара тұлға. Ол ел ішіндегі той-жиындарда, ұлан-асыр жәрмеңкелерде, қалың базарларда домбыра тартып, ән салып, ел арасына кеңінен танылды. Осылайша «Әнші Мұхит», «сал Мұхит» атанып, әншілік даңқы айрықша орнықты.
Мұхиттың уақыт, қоғам, өмір туралы ойлы толғамдары бірнеше туындысында көрініс табады. Сол желіні «Дүние-ау», «Айнамкөз», «Зәуреш» әндері тереңдетіп, әншілік өнерінің сан қырын айқындай түседі. Бұл үш шығармада махаббат ұғымы тек ғашықтық күймен шектелмей, адамды бағалау, жан тазалығы, отбасы ішіндегі сыйластық, қаза мен сағыныш сияқты кең эмоциялық өріспен беріледі.
Кілт сөз
Сағыныш
Қайғыдан туған зар — махаббаттың ең ауыр сынағы.
Кілт сөз
Мөлдірлік
Таза сезім — адам бойындағы асыл қасиетті ашады.
Кілт сөз
Сыйластық
Отбасыдағы үйлесім — рухани теңдіктің өлшемі.
«Зәуреш»: қазаға ұласқан үміт және әке зары
«Зәуреш» әнінде обадан опат болған отыз ұлдан кейін қалған жалғыз тұяқ — Зәурештен айырылған әкенің қайғысы суреттеледі. Әкенің бар үміті мен жұбанышы осы перзентіне байланған еді. Алайда тағдыр оны көп көріп, ажал тырнағына ілігеді. Қайғының ең зілді салмағы — үміт үзілген сәт.
Өлең жолдарындағы зар
Сен едің таудан аққан бұлағым-ай, Тағдырдан өміріңді сұрадым-ай. Отыздан жалғыз қалған балам едің. Шыныңмен кеткенің бе, шырағым-ай...
Бұл шумақта әкенің перзентіне деген шексіз сағынышы мен жан жарасы тыңдарманның сай-сүйегін сырқыратады.
Перзент қазасы ата-ана арманы мен үмітін күл-талқан етеді. «Зәуреш» — тек жеке трагедия ғана емес, қазақтың әлеуметтік-психологиялық болмысын танытатын көркем туынды. Қайғылы оқиғаның куәсі болған ақын сезімді дәл, ішкі дірілмен жеткізіп, зардың өзін эстетикалық биікке көтереді.
«Айнамкөз»: адалдық пен нәзіктіктің лирикалық өрімі
«Айнамкөз» — махаббатты биік пафоспен емес, жанның тазалығымен, ынтықтықтың жұмсақ үнімен өрген шығарма. Өлеңдегі:
Айнамкөз, сен қайдағы, мен қайдағы, Біреудің мен де өзіңдей бозтайлағы...
Осы жолдардан адам жанының мөлдір махаббаты, асыл қасиеті, нәзік әрі ынтық сезімі танылады.
Лирикалық кейіпкер өзін жоғары қоймайды; керісінше, сүйген жанын өзімен тең көріп, махаббатты теңдік пен ілтипат өрісінде бейнелейді. Өлеңнің өн бойынан адалдықтың самалы есіп тұрғандай әсер береді.
«Дүние-ау»: тұрмыс, мінез және рухани теңсіздікке сын
«Дүние-ау» әнінде махаббат тақырыбы қоғамдық-әлеуметтік оймен сабақтасып, отбасы ішіндегі сыйластық мәселесі алға шығады. Ақын адамның тіршіліктегі ең жақын кеңістігі — жанұя екенін меңзеп, түсіністік жоғалғанда өмірдің де нәрі кететінін астарлайды.
Алғаның болса жаман бажылдаған, Кірерсің күнде көрге, дүние-ау, қазылмаған...
Мұнда жанұядағы сыйластықтың жоқтығы мен адамдар арасындағы рухани теңсіздік өткір түйінделеді.
Өмірдегі бар жақсылық махаббатпен жасалып, махаббатпен нұрланатыны осы тұста айқын сезіледі. Махаббаттан туған дүние ғана қымбат әрі көркем; ал мейірім жоғалған ортада адам күн сайын «қазылмаған көрге кіргендей» күй кешеді. Бұл — образды ойлау мен әлеуметтік пайымның тоғысқан нүктесі.
Түйін: әуен арқылы тереңдеген сезім
«Зәуреш», «Айнамкөз», «Дүние-ау» арқылы Мұхит Мералыұлы адамның әрқилы сезімін — қайғыны да, сағынышты да, нәзік ынтықтықты да, сыйластыққа зәру мұңды да — әуен мен сөздің бірлігі арқылы биіктете жеткізеді. Ойлы да қуатты, бірде даланың жібек самалындай жұмсақ, сырлы лирикаға тұнған Мұхит әндері уақытпен бірге тозбайды.
Неге бұл әндер әлі де әсерлі?
- Махаббатты тек ғашықтық емес, адамшылық өлшемі ретінде таниды.
- Қайғы, нәзіктік, сын сияқты әртүрлі эмоционалдық регистрді табиғи біріктіреді.
- Әуен мен сөз арқылы сезім сырын тыңдарманның жүрегіне жақындатады.
Сезімді сөйлететін асқақ ән мен әнші дәстүрі бүгінге дейін үзілмей келе жатқанының сыры да осында: махаббат — мәңгілік.