БІРЛЕСКЕН ҚЫЗМЕТКЕ ҚАТЫСУ
Негізгі ұғымдар
Бірлескен кәсіпорын — екі немесе одан да көп тарап экономикалық қызметті, оған бірігіп бақылау жүргізу шартымен жүзеге асыру туралы жасалатын келісімшарттық келісім.
Бақылау — пайда алу мақсатында экономикалық қызметтің қаржылық және операциялық саясаттарын басқару мүмкіндігі.
Бірлескен бақылау — келісімшарттық келісім негізінде экономикалық қызметті бақылауды тараптар арасында бөлісу.
Елеулі ықпал — кәсіпорынның қаржылық және операциялық саясаттары бойынша шешім қабылдауға қатысу мүмкіндігі; алайда мұндай саясатты бақылауды да, бірлескен бақылауды да білдірмейді.
Бірлескен қызметтің қатысушысы — бірлескен кәсіпорында кәсіпорынға бірігіп бақылау жүргізетін тарап.
Бірлескен кәсіпорындағы инвестор — бірлескен бақылауға қатыспайтын тарап.
Есепке алу тәсілдері
Үйлесімді шоғырланым (пропорционалды консолидация)
Бұл — есеп пен есептіліктің әдісі. Оған сәйкес бірлесіп бақыланатын субъектінің активтері, міндеттемелері, кірістері мен шығыстары бойынша қатысушының үлесі қатысушының қаржы есептілігіндегі ұқсас баптармен:
- жолма-жол біріктіріледі; немесе
- қаржы есептілігінде жекелеген жолдармен көрсетіледі.
Үлестік қатысу әдісі
Бұл әдіс бойынша бірлесіп бақыланатын субъектідегі үлес:
- алғашында бастапқы құн бойынша танылады;
- кейін сатып алудан соң бірлесіп бақыланатын субъектінің таза активтеріндегі үлес өзгерісіне қарай түзетіледі.
Пайда мен залал туралы есеп бірлесіп бақыланатын субъект операцияларындағы қатысушының үлесін көрсетеді.
Бірлесіп бақыланатын қызмет (операциялар)
Бірлесіп бақыланатын операциялар түрінде ұйымдастырылған бірлескен қызметтің қатысушысы өзінің жеке және шоғырландырылған қаржы есептілігінде төмендегілерді тануы керек:
-
1
Бақыланатын активтер және қолдағы міндеттемелер.
-
2
Бірлескен қызметпен байланысты тауарларды немесе қызметтерді өткізуден алынатын табыстағы өз үлесі және бірлескен қызмет бойынша өтелген шығыстар.
Бірлесіп бақыланатын активтер
Бірлесіп бақыланатын активтер формасында ұйымдастырылған бірлескен қызметтің қатысушысы өзінің жеке қаржы есептілігінде төмендегілерді таниды:
-
1
Бірлесіп бақыланатын активтердегі өз үлесін.
-
2
Қолдағы кез келген міндеттемелерін.
-
3
Бірлескен кәсіпорынға қатысты міндеттемелердегі өз үлесін.
-
4
Бірлескен кәсіпорын өнімдеріндегі өз үлесін пайдалану нәтижесінде алынған табыс және бірлескен кәсіпорын өтеген шығыстардағы өз үлесі.
-
5
Бірлескен кәсіпорындағы үлесіне қатысты өтелген шығыстарын.
Бірлесіп бақыланатын субъектілер
Бірлесіп бақыланатын субъект — әрбір қатысушының өз үлесі болатын, серіктестік, корпорация немесе басқа да кәсіпорын нысанында ұйымдастырылатын бірлескен кәсіпорын.
Мұндай субъектінің қатысушысы бірлесіп бақыланатын субъектідегі инвестициялардың есебін өз есеп тіркелімінде инвестициялар шоттарын қолдана отырып жүргізеді.
Бірлесіп бақыланатын субъект бухгалтерлік есепті дербес ұйымдастырады, қаржы есептілігін әзірлейді және ақпаратты жеке жүйелейді.
Шоғырландырылған есептілікте көрсету
Субъектіні бірлесіп бақылау түріндегі бірлескен қызметке қатысушының шоғырландырылған қаржы есептілігін әзірлеуде стандарттар үйлесімді шоғырландыру әдісін қарастырады.
Бұл әдіске сәйкес:
- шоғырландырылған бухгалтерлік баланс бірлесіп бақыланатын субъектідегі активтердің және міндеттемелердің тиісті үлесін қамтиды;
- пайда мен залал туралы шоғырландырылған есеп бірлесіп бақыланатын субъектідегі кірістер мен шығыстар үлесін қамтиды.
Үйлесімді шоғырландыруды ұсынудың екі нұсқасы
Нұсқа 1
Қатысушының активтердегі, міндеттемелердегі, кірістер мен шығыстардағы үлесін жолма-жол жиынтықтау арқылы көрсету.
Нұсқа 2
Қатысушының активтердегі, міндеттемелердегі және кірістер мен шығыстардағы үлесін шоғырландырылған қаржы есептілігінде жекелеген баптармен бөлек көрсету.
Баламалы тәсіл ретінде «Қауымдастырылған кәсіпорындағы инвестициялардың есебі» атты IAS 28 стандартына сәйкес үлестік қатысу әдісін қолдану қарастырылады.
Әдіснаманы рәсімдеу
Үйлесімді шоғырландыру әдіснамасы әдетте шоғырландыруға арналған жұмыс кестесі түрінде рәсімделген есеп айырысуларда көрсетіледі.