Екінші дәлелдеме
Мәтін әл-Ғазали мен Ибн Рушд арасындағы әлемнің басталуы мен мәңгілігі туралы дауды, сондай-ақ «мүмкіндік», «қажеттілік» және себептілік ұғымдары арқылы өрбитін негізгі дәлелдер жүйесін талдайды. Төменде ой желісі грамматикалық тұрғыдан түзетіліп, мағынасы айқындалып берілді.
Бірінші дәлелдеме: бастау туралы сұрақ және шексіз регресс
Философтар алғашқы принципке (алғашқы негізге) сүйенген нәрсенің уақыт ішіндегі басталуы болуы мүмкін деген ойды жоққа шығарады. Егер әлем жаратылған болса, онда оның пайда болуына мүмкіндік берген бір себеп болуы тиіс. Бұл себеп «таза мүмкіндік» күйінде көрінді делік. Онда бір сұрақ туындайды: жаратылыстың басында Жаратушы жаратылғандардан өзге күйде болды ма?
Егер олай болмаса, дүние тағы да «таза мүмкіндік» қалпында қала берер еді. Ал егер басқа күйде болды десек, онда жаратылыстың басталуына қатысты күштің өзі қалайша жаңа хәлге өтіп, өз детерминанттық (айқындаушы) сипатын көрсетті және неге бұл өзгеріс дәл осы сәтте іске асты деген мәселе шығады. Неліктен әлемнің пайда болу мүмкіндігі басқа уақытта жүзеге аспады? Бұл сұрақтар шексіз регреске (себептердің бітпейтін тізбегіне) әкеледі.
Әл-Ғазалидің екі қарсылығы
Біріншіден, әл-Ғазали философтардан «әлемнің дәл сол кезде пайда болуы мүмкін емес» деген пайымға қандай негізбен келдіңдер деп сұрайды. Теолог көзқарасымен қарағанда, философтар «аксиома бар» деп тұспалдайды, бірақ мұндай әмбебап аксиома жоқ: егер болғанда, ол көпшіліктің ортақ санасына айналар еді. Ал дүниенің жаратылғанын қолдайтын пікірлер аз емес.
Екіншіден, әл-Ғазали философтарды Құдайдың еркін әмірін адамның шектеулі еркімен шамаластыруда айыптайды: яғни, олар Құдайдың қалауына адам өлшемін телиді.
Себептілік және уақыт туралы түйін
Әл-Ғазали тағы бір уәж айтады: философтар болмыстың себептілігін мойындайды, ал себептілік шексіз регрессиядан «бастау» жасай алмайды. Себептілік уақыт жағынан кешеден бүгінге, бүгіннен ертеңге қарай жүреді; «қазірден қазір еместі» тудыратын алғашқы бастау мәселесі ашық қалады.
Екінші дәлелдеме: «Құдайға дейінгі әлем» және уақыттың табиғаты
Философтар «Құдайға дейінгі әлем» деген тіркесті уақытпен шектелген «дейін» мағынасында емес, мәндік (уақыттан тәуелсіз) мағынада түсіну керек дейді. Өйткені, егер Құдайға дейін белгілі бір шектеулі уақыт болды десек, онда шектеулі нәрсенің соңы болғандай, басталуы да болуы керек. Ал басталуы анықталмаған уақыттың «аяқталуы» туралы айту қисынсыз.
Егер уақыт — қозғалыстың мөлшері (өлшемі) болса, уақыттың мәңгілігін мойындауға тура келеді. Уақытсыз қозғалыс жоқ десек, уақыт қозғалыстың өлшемі ретінде мәңгілік болып шығады; ал мәңгілік өлшем өзгермелі дүниенің қасиетіне айналады.
Әл-Ғазалидің қарсы жауабы
Әл-Ғазали бұл жерде ұстанымды былайша ұсынады: Құдай әлемсіз және уақытсыз болды; кейін әлем мен уақыт пайда болғанда, Құдай олармен бірге «болды» деп айта аламыз. Яғни, «дейін» және «кейін» категорияларын Құдайдың болмысына тікелей қолдану — адам қиялының шектеулілігінен туған қате.
«Болған нәрседен бұрын тағы да осы уақыттан тыс әлем болған» деу қандай шындыққа саяды? — деген сұрақ арқылы ол «уақыттың сыртында тағы бір уақыт тәрізді тәртіп» іздеудің қисынсыздығын меңзейді.
Ибн Рушдтің позициясы
Ибн Рушд «дейінгі» және «кейінгі» туралы тартыстың өзін проблемалы деп санайды: мәңгіліктің өлшемі жоқ, ал әлем сол мәңгіліктен тыс емес. Философтар өзгермелі әлемнің бастауы жоқ деуден қашпайды; ал егер бастау болса, ол мәңгілікке қатысты қалай түсіндірілмек?
Үшінші дәлелдеме: мәңгілік болмыс, мүмкіндік және «көп әлем» мәселесі
Философтардың уәжі: егер әлемнің мәңгілігі мүмкін болса, онда оның болуы да мәңгілік сипатта. Мұндай жағдайда «әлемнің болмауы» мүмкін емеске айналады. Ал егер әлемнің болмысының басталуы бар десек, онда басталудың мерзімі барын мойындаймыз; бұл жағдайда әлем болмысының реалдылығы туралы айту қиындайды және Жаратушы құдіретіне шек қойғандай әсер береді.
Әл-Ғазали ойша «әлем белгілі уақыт ішінде пайда болды» дегенді қабылдай отырып, мынаған назар аударады: шындық пен мүмкіндік әрқашан сәйкес келе бермейді. Дүниенің пайда болуының мүмкіндіктері көп, ал сол көп мүмкіндіктің біреуінің нақ осы түрде іске асуын «жалғыз ғана логикалық жол» деп түсіндіру дұрыс емес.
Ибн Рушдтің сын-ескертпесі
Ибн Рушд Ғазалидің «пайда болудың шексіз көп мүмкіндігі» идеясын сынға алады: егер қазіргі нақтылы әлем басқа әлемнің бөлігі, ол тағы келесі әлемнің бөлігі бола берсе, бұл тоқтаусыз шексіздікке апарады. Мұны ол ақылға қонымсыз деп есептейді. Егер шексіздікті «үзсек», онда сөз нақтылы бар әлем туралы болмақ.
Редакторлық ескертпе
Бұл дауда шындық тек Ибн Рушд жағында деуге біржақты негіз жеткіліксіз. «Әлемдердің көптігін» теріске шығаратын нақтылы дәлел де анық емес. Бірақ бар әлемнің болмысы арқылы оның «неге дәл осылай пайда болғанын» толық түсіндіру де қиын; сондықтан әл-Ғазалидің Жаратушы идеясын ұстануы түсінікті логикалық қадам ретінде көрінеді.
Төртінші дәлелдеме: мүмкіндіктің статусы және материя туралы дау
Философтардың жіктеуі бойынша, кез келген нәрсе өзінің пайда болуына дейін үш күйдің бірінде болуы мүмкін: мүмкіндігі бар мән, мүмкіндігі жоқ мән немесе қажетті мән. Пайда болатын нәрсе «мүмкін емес» бола алмайды, өйткені мүмкін еместің бар болуы мүмкін емес. Ол «қажетті мән» де бола алмайды, себебі қажеттілік жоққа шығатын, «болмай қалатын» нәрсе емес. Ендеше, қарастырылып отырған нәрсе — мүмкіндігі бар мән.
Осыдан философтар мына қорытындыға келеді: материядан өзге субстрат (тірек негіз) болмағандықтан, алғашқы материя ешқашан пайда болмаған. Пайда болу дегеннің өзі — мүмкіндігі бар мәннің көрініске шығуы.
Әл-Ғазалидің қарсылығы: мүмкіндік — ақылдық ұғым
Әл-Ғазали философтардың бұл пайымына қарсы: «мүмкіндік» — ақыл арқылы жасалатын түсінік, оның объективтік дүниеде дербес «заттық» орны бар екені дәлелденбеген дейді. Егер мүмкіндік тағы бір мүмкіндікті қажет етсе, онда біз шексіз қайталауға тірелер едік; дәл сол сияқты, «мүмкін еместің» өзі мүмкін емес бір әрекетті қажет етеді десек, ақылға сыймайтын нәтиже шығады.
Мұнда терең мәселе жатыр: мүмкіндік — шындықтың өзі емес. Сондықтан оның материалдық дүниеде «нақтылануын» бірден айыру қиын; әрі іске асқан (актуальданған) құбылыс мүмкіндікті толық, адекватты түрде көрсете бермейді.
Ибн Рушдтің жауабы және қорытынды түйін
Ибн Рушд әл-Ғазалиді софизмге ұрынды деп сынайды. Дегенмен, берілген пайымда Ғазалидің ұстанымы «мүмкіндік» пен «ақиқат» арақатынасын ұқыпты ажырататын тұсы арқылы ойға қонымдырақ көрінеді.
Ибн Рушд өз дәлелдерін қорытындылай келе: әлдебір нәрсенің басталуы болса, аяқталуы да болады; ал басталуы жоқ нәрсе шексіз болмақ деген түйінге келеді.
Ибн Рушд мұрасы: аудармалар, «Аверроэс» атауы және Еуропадағы әсер
Ибн Рушд (1126–1198) Кордова халифатының саяси қуаты бәсеңдей бастаған кезеңде өмір сүрді. XII ғасырдан бастап аймақта мұсылман ойшылдарына қарсы қысым күшейгенімен, Еуропаға Платон мен Аристотель еңбектерін таратушы әрі түсіндіруші араб философиясын (фалсафаны) мүлде жоққа шығару мүмкін болмады. Сондықтан арабша еңбектерді латыншаға аудару сол заман ғылымының өрістеуі үшін аса қажет іс болды.
Алайда аудармаларда араб ойшылдарының есімдері бұрмаланып берілді: Ибн Рушд латыншада түрлі нұсқамен жазылып, ақырында «Аверроэс» (Averroes) атауы орнықты. Батыста Ибн Рушдқа арналған ең көрнекті еңбектердің бірі — Э. Ренанның «Аверроэс және аверроизм» атты зерттеуі.
Батыстағы қызығушылық тек Ибн Рушдтің араб фалсафасының ірі өкілі болғанымен шектелмейді. Оның идеялары кейінгі латындық аверроистерге арқау болды: олар XVI ғасырға дейін католиктік дүниетаным аясында әртүрлі интерпретациялар арқылы Ибн Рушд ойларын талқылап, насихаттады.
Ибн Туфейл және халифпен кездесу
Зерттеушілер Ибн Рушдтың қалыптасуына Ибн Туфейл ықпал етті дейді. Бұған тарихи дерек ретінде мына оқиға айтылады: Кордова халифатының қуатты шағында халиф Абу-Якуб Жүсіп Ибн Туфейл арқылы Ибн Рушдты сарайға шақыртады.
Халиф оны сынамақ болып: «Дүниенің басталуы уақыт ішінде болған ба? Бұл туралы философтар не айтады?» — деп сұрақ қояды. Ибн Рушдтың айтуынша, ол мұндай сұрақты күтпегендіктен сасып, «философиямен айналыспайтын едім» деп өзін қорғаштай сөйлеп қалады.
Ибн Рушдтың қысылғанын байқаған халиф Ибн Туфейлмен бірге мәселені талқылайды. Ибн Рушд халифтың терең біліміне таң қалып, біртіндеп үрейден арылып, өз білгенін ортаға салады. Халиф оған ризашылық білдіріп, сый-сияпат жасайды және Аристотель еңбектерін арабшаға аудару мен түсініктеме жазу ісін тапсырады. Ибн Рушд бұл міндетті орындап қана қоймай, өзі де құнды философиялық еңбектер қалдырды.
Латындық аверроизм және «ақиқаттың қос сипаты»
Латындық аверроистердің ішінде Сигер Брабантскийдің ықпалы ерекше аталады. Оған телінетін негізгі көзқарастар: әлемнің мәңгілігін мойындау; Құдайдың жеке нәрселер мен құбылыстарды білуі мүмкін еместігі; мәңгілік пен адам жанының (жеке жанның) жалғандығы туралы пікірлер.
Дін мен білім мәселесінде философиялық қисындар христиан қағидаларымен сәйкеспейтінін көрген Сигер Брабантский Еуропа философиясында алғашқылардың бірі болып «ақиқаттың қос сипаты» (екіұдай ақиқат) концепциясын қорғағаны айтылады.
Аверроистер кей тезистерінде христиан дүниетанымына қарсы шықты: жанның өлмейтіні, ақыретте рух пен тәннің қайта тірілуі, Құдайдың бақи дүниеде күнәһар мен пәк адамды ажырата алатыны сияқты сенімдік қағидаларды олар қабылдамады.
Фома Аквинскийдің сыны және бағыттың әлсіреуі
Фома Аквинский аверроизмнің бірқатар басты постулаттарына қарсы шықты: әлемнің мәңгілігі және «жоқтан бар пайда болмайды» қағидасы; адам еркінінің қажеттілікке тәуелділігі; және ең маңыздысы — ақылдың сенімнен жоғары қойылуы.
Уақыт өте Ибн Рушд идеялары мен аверроизм Еуропада жаңа заман философиясы қалыптаса бастаған тұста жетекші бағыт ретінде әлсіреді. Жаңа философиялық ойлау типі фалсафа дәстүрін ығыстырып, христиандық мәдени арнада өзгеше үлгіні орнықтырды. Осыдан кейін Еуропада мұсылмандық дүниетаным мен фалсафа тарихы көбіне тарихи дерек пен зерттеу нысаны ретінде қабылдана бастады.
Қорытынды
Берілген пікірталас әлемнің басталуы мен мәңгілігі туралы ғана емес, философиялық ойлаудың өлшемдері туралы да дау: уақытты қалай түсінеміз, себептіліктің шегі қайда, ал мүмкіндік дегеннің өзі болмыста қандай мәртебеге ие?
Әл-Ғазали Құдай еркіндігін «уақыттық логиканың» тұзағына түсірмеуге тырысса, Ибн Рушд мәңгілік ұғымын жүйелі философиялық негіз ретінде қорғап, әлемді сол мәңгіліктің аясында түсіндіреді. Екі ұстаным да өз ішкі қисынын ұсынады, ал шешім — таңдаған метафизикалық алғышарттарға тәуелді.