Адамдар арасындағы қарым-қатынастар
Қарым-қатынас: адам болмысының негізгі қажеттілігі
Адам дүниеге келген сәттен бастап-ақ өзге адаммен қарым-қатынасқа мұқтаж болады. Мәселен, нәрестенің анасымен «тілдесу» қажетін қанағаттандырмау бірден байқалмай көрінгенімен, уақыт өте келе оның мейірімсіз болып өсуіне, айналасына деген сезімнің әлсіреуіне әкелуі мүмкін.
Демек, басқалармен байланыс орнату қандай жолмен болса да адам үшін киім-кешек, баспана, ұйқы мен демалыс секілді табиғи қажеттіліктермен деңгейлес. Адамды оқшаулап, ешкіммен араластырмай ұстау — жазаның ең ауыр түрлерінің бірі екендігі де осыны дәлелдейді.
Неге қарым-қатынас соншалық маңызды?
- Қоршаған әлем туралы ақпарат алады.
- Еңбек пен тұрмыс дағдыларын меңгереді.
- Адамзат жасаған мәдени және рухани құндылықтарды игереді.
Қарым-қатынас ақпарат алмасумен ғана шектелмейді: спектакль көру, лекция тыңдау, телефон арқылы хабарласу, дос-жаранмен әңгімелесу — бұлардың бәрі қарым-қатынастың түрлі көріністері. Оның мәні мен мағынасы жеке адам, топ және ұйым тіршілігі арқылы айқын байқалады.
Топ, ұжым және бірлескен өмірдің логикасы
Адам баласы жалғыз жүріп, көздеген мақсат-мұратына толық жете алмайды. Сондықтан ол үнемі өзгелермен бірлесіп өмір сүруге, әрекет етуге ұмтылады. Топ түрлері сан алуан: үлкен (макро) және шағын (микро), ресми және бейресми, ұйымдасқан және ұйымдаспаған, уақытша және тұрақты, референттік және т.б.
Нақты (реалды) топ
Ортақ мақсатты көздеп, бір кеңістікте және белгілі уақыт аралығында бір-бірімен тығыз араласып, бірлескен іс-әрекетке түсетін адамдар бірлестігі.
Шағын топ
Құрамы тұрақтырақ, саны көп емес, мүшелері бір-бірін жақсы танитын және өзара тікелей қарым-қатынас жасайтын, ортақ міндетті орындауға бағытталған бірлестік. Әдетте 2–3 адамнан бастап, 30–40 адамнан аспауы тиіс.
Әр адам топ ішінде белгілі бір рөл атқарады, алайда бұл рөл тұрақты бола бермейді. Кісінің атқаратын ісі неғұрлым көп әрі мазмұнды болса, соғұрлым ол ұжыммен тез байланыс орнатып, топқа ықпал ету мүмкіндігін арттырады.
Топтағы бедел неніге тәуелді?
Тұлғалық қасиеттер
Орамды ықпал, терең сезім, ерік-жігер, қажыр-қайрат, қабілеттілік, рухани байлық, дағды мен шеберлік.
Әлеуметтік жақындық
Өзгенің «жүрегіне жол таба білу», көпшілікке жақын болу, түсіне алу, риясыз бөлісу және көмектесуге дайын тұру.
Сыртқы факторлар
Дене күші, келбет-кескін сияқты сыртқы әсерлер де кей жағдайда ескерілмей қалмайды.
Адам өзін ұжымнан жоғары қойса, әсіресе топқа қарсы келуге ұмтылып, тәкаппарлық танытса, оның ықпалы әлсіреп, беделі төмендейді. Зерттеулерге қарағанда, мектеп сыныбында оқушылардың ішінен үш-төртеуі ғана айрықша көрінеді. Мұның себебі — олардың қарым-қатынас жасай білу қабілетінің жоғары болуы: өзгелермен тіл табыса алу, көпшілікке жақын болу, ортақ іске белсенді араласу.
Жетекші және моральдық-психологиялық ахуал
Кез келген топ жетекшісіз болмайды: ол сайланады немесе жоғарыдан тағайындалады. Топ әрекетінің нәтижелілігі жетекші жұмысына тікелей байланысты. Сонымен бірге ұжымдағы моральдық-психологиялық ахуалдың орны ерекше: өзара түсіністік, ортақ тәртіп пен жауапкершілік, қалыптасқан жұмыс стилі, ортақ пікірдің орнығуы сияқты белгілер топтың тиімділігін арттырады.
Көтеріңкі көңіл-күй, өзара сыйластық, ынтымақ және ұжым мүддесін қастерлеу ортақ міндетті жеңілдетеді: ауыртпалық аз сезіледі, жалғызсырау мен түңілуге орын қалмайды.
Еңбек: қадір-қасиет пен психологиялық әсер
Еңбектің қандай түрі болса да құрметті әрі қадірлі; «жаман еңбек» болмайды. Тұрлаулы, нәтижелі еңбек шыдамдылықты, іске ұқыптылықты талап етеді. Жалқау, керенау адамнан шығармашылық еңбек шықпайды. Ал еңбекке ықыласпен кіріскен адам ысырапқа жол бермей, берекесіздікпен күресіп отырады.
Еңбек психологиясы нені зерттейді?
Еңбек әрекетінің адам жанына ықпалын «еңбек психологиясы» қарастырады. Оның негізгі міндеттеріне мыналар жатады:
- жастарға кәсіптік бағдар беру;
- жеке икемділіктеріне қарай іріктеу және кеңес беру;
- әртүрлі мамандықтарды психологиялық сипаттау, профессиограмма жасау;
- әр жастағы адамдардың еңбек түрлеріне қабілеттілігін ажырату;
- еңбек экспертизасына қатысты мәселелерді қарастырып, шешу.
Эмоциялар: мотив, іс-әрекет және ішкі «сигналдар»
Эмоция деп қоршаған заттар мен құбылыстарға адамның жағымды не жағымсыз қатынасын, яғни олардың сезімдік түрде сәулеленуін айтамыз. Эмоциялар шындықты бейнелеудің айрықша түрі болғанымен, олар өздігінен іс-әрекетті «тудырмайды»: көбіне әрекеттің қозғалыс механизмі әрі нәтижесі ретінде көрінеді.
Эмоциялардың басты ерекшелігі
Эмоциялар ішкі белгілердің (сигналдардың) қызметін атқарады. Олардың ерекшелігі — мотив пен жетістік (нәтиже) арасындағы қатынасты тікелей сезімдік күйзеліс ретінде бейнелеуінде. Бұл — жай ғана «ой елегінен өткізу» емес, тікелей бастан кешу.
Эмоцияларды әрекеттердің өзімен ғана емес, сол әрекеттердің тұлға үшін қаншалықты маңызды екенімен (релеванттылығымен) байланыстыра қарастырған жөн. Бір жағынан, белгілі процестер қарама-қарсы эмоцияларды әлсіретуі мүмкін; екінші жағынан, «санкциялау» рөлі мотивтің күшіне тәуелді болады.
Маңызды нюанс: табыс әрдайым қуаныш әкелмейді
Қандай да бір әрекеттің сәтті аяқталуы міндетті түрде жағымды эмоция туғыза бермейді. Кейде табыс керісінше жағымсыз эмоция шақыруы мүмкін: егер ол адам үшін жетекші мотивтің жоқтығын немесе маңызды мұратқа сай келмейтін «жалған жеңісті» білдірсе.
Эмоционалдық күйлердің көптүрлілігі мен күрделілігі танымдық және аффективті компоненттердің өзара кірігуімен байланысты. Бірақ эмоциялар әлемдегі заттардан «тәуелсіз өмір сүрмейді»: олар нақты жағдайларда пайдалы қызмет атқарып, сол жағдайлар мен объектілерді белгілеуге көмектеседі. Мұны адамдарда кездесетін тұрақты «аффективті жинақтар» құбылысы да аңғартады.
Эмоциялардың даму жолы
Адам эмоцияларының өзіндік тарихи дамуы бар: функциялары мен жіктелуі өзгеріп отырады. Алғашында кездейсоқ және еріксіз пайда болатын аффектілер байқалса, кейін олар жағдайға тәуелді эмоцияларға, одан әрі тұрақты объектіге «кристалданған» сезімдерге ұласады.
Психология эмоциялық құбылыстарды түсіндіруде феноменологиялық байлықтан айырылып қалса, тек ең дөрекі күйлерді ғана зерттеумен шектеліп қалуы мүмкін. Сондықтан эмоцияны тұлға құрылымындағы мотивтер жүйесімен, олардың өзара қатынасымен бірге қарастыру маңызды.
Мотив, мақсат және тұлғалық мағына
Адам іс-әрекетінің ішкі «техникалық» түйіні — мотив пен мақсаттың сәйкес келмеуі. Ал егер олар сәйкестенсе, мақсат еркін түрткі болатын күшке ие болып, «мотив-мақсатқа» айналуы мүмкін. Дегенмен мотивтің ерекшелігі — ол әрдайым субъектінің санасына анық түрде көріне бермейді: адам белгілі әрекетті жасап отырып, оны туғызған мотив туралы ойланбауы ықтимал, бірақ кейін оған дәлел келтіріп, түсіндірме бере алады.
Мағына құрастырушы мотивтер және стимул-мотивтер
Іс-әрекет көп мотивті болғанда (бір мезетте бірнеше мотивке жауап бергенде) тұлғалық мағына мен эмоцияның ара-жігін ажырату қажеттігі туады. Кейбір мотивтер іс-әрекетті тудырып, оған тұлғалық мағына береді — бұлар мағына құрастырушы мотивтер.
Ал басқа факторлар (эмоционалдық, аффективті түрткілер) негізгі мағына құрастырушы қызмет атқармай, көбіне ынталандырушы рөлде болады — оларды шартты түрде стимул-мотивтер деп атауға болады.
Бұл арада маңызды байқау бар: тұлға үшін мәнді іс-әрекетті орындау кезінде жағымсыз әсерлер мен күшті эмоциялық күйзелістер туындаса да, істің тұлғалық мағынасы бірден өзгеріп кетпейді. Көбіне басқа құбылыс байқалады: туындаған эмоцияның «психологиялық сенімділігі» (тұрақтылығы, айқындылығы) арта түседі. Бұл эмоциялық бастан кешулердің тұлғалық мағынамен байланысын терең ойлануды талап етеді.