В.А. Сухомлинскийдің өмірі мен шығармашылығы
Өмірбаяны және кәсіби жолы
Василий Александрович Сухомлинский 1918 жылы 28 қыркүйекте УССР-дың Кировоград облысы, Онуфриев ауданы, Васильевка ауылында дүниеге келген. Ол — кеңес педагогы, публицист және мектеп тәжірибесін ғылыммен ұштастырған көрнекті қайраткер.
1939 жылы Полтава мемлекеттік педагогика институтының тіл және әдебиет факультетін тәмамдады. 1943 жылдан КПСС мүшесі болды. 1947 жылдан бастап Кировоград облысындағы Павлыш орта мектебінің директоры қызметін атқарды. Педагогикалық қызметі мен мектеп басқару тәжірибесі 1950-жылдардың ортасынан бастап кеңінен танылып, жүйелі ғылыми-әдістемелік еңбектермен толықты.
Ғылыми мәртебесі
Педагогика ғылымының корреспондент мүшесі (1957).
Қоғамдық мойындау
УССР мектептеріне еңбек сіңірген мұғалім; Социалистік Еңбек Ері (1968).
Марапаттары
Екі Ленин ордені, Қызыл Жұлдыз ордені, К.Д. Ушинский және А.С. Макаренко медальдары.
Зерттеу бағыттары: тәрбие, еңбек және бастауыш мектеп
Сухомлинский коммунистік тәрбие мәселелерін, соның ішінде еңбек тәрбиесінің орнын терең зерттеді. Ол оқушылардың дүниетанымы мен сенімін қалыптастыру, еңбекке жауапты әрі саналы көзқарас орнықтыру, ұжымшылдықты тәрбиелеу сияқты бағыттарды мектеп тәжірибесі арқылы негіздеуге ұмтылды.
Сонымен қатар бастауыш мектептегі оқу-тәрбие жұмысының әдістемесіне ерекше көңіл бөліп, баланың жас ерекшелігіне сай білім беру мен тәрбиелеудің нәзік тетіктерін ашуға күш салды. Оның еңбектерінде мұғалімнің күнделікті педагогикалық бақылауы, оқушының ішкі әлеміне ықыласпен үңілу және адамгершілік өлшемдерін сақтау негізгі қағида ретінде көрінеді.
Негізгі идеялар
- Тәрбие — тек талап қою емес, тұлғаның ішкі дамуына жағдай жасау.
- Еңбек тәрбиесі — баланың жауапкершілігі мен қадір-қасиетін қалыптастыратын құрал.
- Ұжым — қысым тетігі емес, рухани баю мен жан-жақты дамудың қажетті шарты.
Еңбектері және мұрасының ықпалы
Сухомлинский — дарынды мұғалім, талантты ғалым әрі публицист. Оның мектепті басқарудағы тәжірибесі мен педагогикалық жүйесі «Павлыш орта мектебі» (1969) атты еңбегінде жан-жақты баяндалды. Бұл кітапта мектеп өмірінің нақты жағдайларына сүйенген басқару мәдениеті, педагогикалық ұжымның ұйымдасуы және оқушы тұлғасын дамытуға бағытталған тәсілдер жинақталған.
«Балаға жүрек жылуы» кітабы үшін оған УССР-дың мемлекеттік сыйлығы берілді (1974). Еңбек кейін қазақ тіліне аударылды (1976). Бұл еңбектер Сухомлинскийдің бала әлеміне ілтипатпен қарау, тәрбиенің адамгершілік өзегін сақтау, мұғалім ықпалының нәзік психологиялық қырларын ескеру сияқты идеяларын кең аудиторияға танытты.
Портреттік сипаттама
Ол кабинеттен шықпайтын «ғалым» ғана болған жоқ. Жалынды да жігерлі, өз ісіне бар болмысымен берілетін күрескер адам еді. Сухомлинский өз ойының жетегіне ергенде қаймықпайтын, мәселе шешілгенге дейін табандылық танытатын.
Ұжым туралы көзқарасы: «құдіретті күш» және адам тағдыры
Сухомлинский ұжым ұғымын ерекше жоғары бағалады. Алайда ол ұжымды тәртіп бұзған немесе «кінәлі» болып қалған оқушыға ықпал ететін құрал ретінде қарастырған жоқ. Оның түсінігінде ұжым — адамның жан-жақты дамуы мен рухани баюының қажетті шарты, тұлғаның әлеуметтік тәжірибесін байытатын орта.
Педагогтың назарында әрдайым бірнеше деңгейдегі ұжым болды: мұғалімдер ұжымы, оқушылар ұжымы, ата-аналар қауымы. Ол мектеп ұжымының мәнін және оны тәрбиелеудің принциптерін терең ашып көрсетті; ұжым өмірі мен дамуының негізі ретінде идеялық-азаматтық мазмұнды атап көрсетті.
Ұжымның мақсаты
Ұжым — жеке адамды «тәртіпке салу» үшін емес, жауапкершілік, өзара сыйластық, ортақ іс пен моральдық байланыстар арқылы тұлғаның өсуін қолдау үшін қажет.
Құндылығы неде?
Ұжымдық тәрбиенің ықпалын адамдық қарым-қатынастың ең нәзік қырларына дейін ашып көрсетуі — оның педагогикалық мұрасының айрықша құндылығы.
«Коллективтің құдіретті күші» туралы
«Коллективтің құдіретті күші» кітабының жарыққа шығуы педагогикаға қызығатын көпшілік үшін маңызды құбылысқа айналды. Бұл еңбек — автордың өмірінің соңғы жылдарындағы ізденістерін жинақтаған, мектеп өміріне қатысты ұзақ жылдық ой қорытындыларының бірі.
Кітаптың өзегі — ұжым мен тұлғаның өзара қарым-қатынасы және өзара ықпалы. Автордың педагогикалық бақылауларының байлығы мен көпқырлылығы, сондай-ақ адамдық қатынастардың нәзік психологиялық қырларын дәл танып, терең талдауы оқырманды бейжай қалдырмайды.