ВАЛЕОЛОГИЯ
Валеология: адам денсаулығы туралы ғылым
Валеология — медицина ғылымының маңызды тармағы. Соңғы он жыл шамасында дүниежүзінің көптеген елдерінде, сонымен қатар ТМД (Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы) республикаларында халық денсаулығының айтарлықтай нашарлауы мен өмір сүру ұзақтығының қысқаруы бұл ғылымның өзектілігін күшейтті. Валеология адам денсаулығын сақтау, нығайту және оның қалыптасу заңдылықтарын түсіндіруге бағытталған ғылым ретінде қалыптасты.
Терминнің шығу тегі
- “Vale” — латын тілінде «сау болу», «аман болу» деген мағына береді.
- “Logos” — грек тілінде «ілім», «ғылым» дегенді білдіреді.
«Валеология» терминін 1960 жылдары профессор И. М. Брехман енгізген.
Неліктен «денсаулық туралы ілім» қажет болды?
Адам денсаулығы көрсеткіштерінің төмендеуі көптеген отандық және шетелдік ғалымдардың пікірінше, денсаулық туралы білімнің жеткіліксіздігіне және оған немқұрайдылықпен қарауға да байланысты. Бұл жағдай аурудың алдын алудың бірінші деңгейіндегі (бастапқы профилактика) тиімді амалдар жүйесінің әлсіреуіне әсер етті.
Медицинаның тарихи басымдығы
Медицина ғылым ретінде қалыптасқаннан бері оның басты мақсаты — денсаулықты сақтау және нығайту, ал ауруларды емдеу — екінші бағыт деген түсінік жиі айтылады. Көне Шығыс әміршілері денсаулық сақтауды ерекше дәріптегені туралы деректер бар: сарай емшілеріне тек әмірші дені сау болған күндері ғана жалақы төлеген деген әңгімелер кездеседі.
Денсаулық ұғымының ғылыми анықтамасы
Медицина қаншалықты көне болғанымен, ХХ ғасырдың алғашқы жылдарына дейін «денсаулық» ұғымының нақты ғылыми анықтамасы қалыптаса қоймаған. 1903 жылы халықаралық медицина конгресінде И. П. Павлов: «Өкінішке орай, бізде әлі күнге дейін организмнің негізгі принципі — “денсаулық” деп аталатын сыртқы және ішкі біркелкілік (тұрақтылық) қалпының айқын анықтамасы жоқ...» — деп атап өткен.
Қазіргі медицинадағы ығысулар: денсаулықтан ауруға қарай
Уақыт өте келе әртүрлі себептердің әсерінен медицина емдік, госпитальдық және емханалық бағыттарға бөлініп, соңғы онжылдықтарда тар бейінді мамандану сипатымен күшейе түсті. Соның салдарынан медицина көбіне денсаулықты емес, ауруларды зерттейтін ғылымға айналып бара жатқаны айтылады.
Энциклопедиялық көзқарас
Үлкен медициналық энциклопедияда «медицина» туралы анықтамада ауруды емдеу мен алдын алу мақсат етілетіні көрсетіледі. Бұл тұжырымда «денсаулық» сөзі тікелей аталмай, назардың ауруға көбірек ауып тұрғанын аңғартады.
Денсаулық неге тәуелді?
Адам денсаулығы көптеген факторларға байланысты. Ішкі және сыртқы себептермен қатар, әр адамның өзінің және қоғамның, мемлекеттің денсаулыққа деген ұтымды әрі жауапты көзқарасы да шешуші мәнге ие.
Халық даналығы: байлықтың басы — денсаулық
Қазақ халқында байлықтың мәнін айқындайтын көркем тұжырым бар:
«Бірінші байлық — денсаулық,
Екінші байлық — ақ жаулық,
Үшінші байлық — он саулық»
Мұндағы «ақ жаулық» — отбасылық береке мен тазалықтың, ізгі ниеттің нышаны ретінде түсіндіріледі. Ал «он саулық» — тұрмыстағы сүт өнімдерін беретін сауын малдың, шаруашылықтың тірегін меңзейді.
ДДСҰ деректері: үлестер қалай бөлінеді?
Жер шары халықтарын әлеуметтік-гигиеналық тексеру нәтижесінде жинақталған құжаттарды талдағаннан кейін ДДСҰ (Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы) тұрғындар денсаулығына әсер ететін факторлардың үлесін шамамен былайша бағалаған:
Өмір сүру салты, мінез-құлық
49–53%
Денсаулыққа деген жеке көзқарас, күнделікті әдеттер, өзіне жауапкершілік.
Қоршаған орта әсері
17–22%
Экологиялық жағдайдың күрделенуі бұл фактордың маңызын арттыра түсуде.
Тұқым қуалаушылық, жеке ерекшеліктер
18–22%
Генотип, ағзаның жеке физиологиялық ерекшеліктері және т.б.
Денсаулық сақтау жүйесінің қызметі
8–10%
Медициналық қызметтің қолжетімділігі мен сапасы, профилактикалық жұмыс деңгейі.
Қорытындысында, денсаулыққа тұқым қуалаушылық, әлеуметтік-экономикалық жағдай, табиғи орта, денсаулық сақтау жүйесінің даму деңгейі әсер етеді. Бірақ ең маңыздысы — адамның өз денсаулығына деген саналы көзқарасы.