ТҮРКІСТАН АЙМАҒЫНДАҒЫ СЫҒАНАҚ ҚАЛАСЫНЫҢ ТАРИХЫ
УДК 950/959: 930.26
Түркістан аймағындағы Сығанақ қаласының тарихы
Негізгі ой
Сығанақ — Сыр бойындағы ең ірі қалалардың бірі, орта ғасырларда саяси-әкімшілік, сауда және әскери-стратегиялық тұрғыдан айрықша маңызды орталық болды.
Орналасуы
Қазіргі Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданындағы ортағасырлық қала орны. Бүгінде бұл өңірде Сунақ-ата жұрты бар.
Алғашқы деректер және зерттелуі
Сығанақ туралы алғашқы мәліметтер Х ғасырдағы жазба деректерде кездеседі. XI ғасырда түркі тіл білімінің көрнекті өкілі Махмұт Қашқари «Түркі тілінің сөздігі» еңбегінде Сығанақты оғыз қалаларының қатарында атайды.
Археологиялық ізденістер
Қаланы әр кезеңде көптеген зерттеушілер қарастырды. 1862 жылы П.И. Лерх, 1906–1907 жылдары И.А. Костанье, 1947 жылы А.Н. Бернштам басқарған археологиялық экспедициялар зерттеулер жүргізді. 1929 жылы А.Ю. Якубовский «Развалины Сыганака» еңбегінде қала жөнінде барынша толық мәлімет беруге ұмтылды.
ХХ ғасырдың 70-жылдары К. Ақышев пен К. Байпақов Сығанақта қосымша кешенді зерттеулердің қажет екенін атап өтті. Кейін Қазақстандағы «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында қала орнында археологиялық жұмыстар жанданып, ашық аспан астындағы музей құру бағытында бастамалар қолға алынды.
Геосаяси орны және ерте орта ғасырлардағы рөлі
Керуен жолдарының торабындағы қала
Сығанақ Қазақстанның солтүстігі мен оңтүстігі-шығысына бағытталған керуен жолдарының қиылысында орналасып, XII ғасырда Қыпшақ бірлестігінің маңызды орталығына айналды. Орналасу ерекшелігі қаланың экономикалық әлеуетін күшейтіп, оны билеушілер үшін стратегиялық бекініс дәрежесіне көтерді.
Шапқыншылықтар, қайта өрлеу және ірі орталыққа айналуы
Моңғол шапқыншылығы
1219–1220 жылдары Жошы бастаған моңғол әскерлері Сыр бойындағы қалаларды біртіндеп бағындырды. Сығанақ жеті күндік қорғаныстан кейін ғана алынып, қала халқы қырғынға ұшырады.
Қаланың қайта қалпына келуі
XIII ғасырдың екінші жартысында Сығанақ қайта жөнделіп, Сырдария өңіріндегі ірі саяси және экономикалық орталыққа айнала бастады. Қоғамдық ғимараттар мен мешіттер салынды, сауда өмірі жанданды.
Темір дәуіріндегі тартыстар
XIV ғасырда Әмір Темір Сығанақты өз ықпалына алуға бірнеше рет әрекет жасады. Бұл кезеңде Тоқтамыс ханның рөлі ерекше аталады: Темір оған қолдау көрсетіп, әскер беріп, Сырдария өңіріне бағыттаған.
Сауда, әкімшілік және астана мәртебесі (XIII–XVI ғғ.)
Ірі сауда орталығы
XIII–XVI ғасырларда Сығанақ халықаралық және жергілікті сауда үшін маңызды қала болды. Мұнда Мауереннахрдан, Қашқардан, Түркістаннан және басқа да өңірлерден керуендер келіп, тұрмысқа қажетті тауарлар әкелінді. XIV–XVI ғасырларда ол Түркістан өңіріндегі ең ірі саяси-әкімшілік және сауда-айырбас орталықтарының біріне айналды.
Ақ Орданың астанасы
XIV ғасырдың басында Сасыбұқа (1309–1310) тұсында Сығанақ Ақ Орданың астанасы болды. Кейін Ерзен хан (Сасыбұқаның ұлы) кезеңінде қала ерекше гүлденіп, мешіт-медреселер мен тұрғын үйлер салынды. Деректерде Ерзен ханның діни қайырымдылық ұйымдарын құрғаны, ислам қағидаларын ұстанғаны айтылады.
«Көшпелі өзбектер» мемлекеті кезеңі
XV ғасырда Сығанақ Дешті Қыпшақтағы билеушілер ауысып отырған тұста да саяси және экономикалық маңызын сақтап, бірнеше рет астана қызметін атқарды. 1446 жылдан бастап қала «Көшпелі өзбектер» мемлекетінің құрамына еніп, астанасына айналды және Әбілхайыр хандығы ыдырағанға дейін мәртебесін жоғалтпады.
Ибн Рузбихан дерегі бойынша, Әбілхайыр хан 1468 жылы Сығанақ маңында жерленген. Оның сипаттауынша, хан күмбезі өте биік әрі көркем безендірілген. Зерттеушілер бұл нысанды «Көк-кесене» мавзолейімен байланыстырып, Әбілхайырдың қабірі болуы мүмкін екенін айтады.
Қазақ хандығы дәуірі және құлдырау себептері
Ұзаққа созылған қақтығыстар
XV ғасырдың 20-жылдарынан XVI ғасырдың соңына дейін Қазақ хандығы мен Мауереннахр арасындағы күрестер ұзаққа созылды. XVI ғасырдың басынан бастап Сығанақ бұрынғы қуатынан айырыла бастады. Бұған әсіресе XVI ғасырдың екінші жартысы мен аяғындағы созылмалы соғыстар әсер етті.
Экономикалық әлсіреу
Қаланың экономикалық құлдырауына Ұлы Жібек жолы тармақтарының өңірде маңызын жоғалтуы да ықпал етті. Ұлы географиялық ашулардан кейін теңіз және мұхит жолдары алға шығып, құрлықтағы дәстүрлі сауда бағыттарының салмағы төмендеді. Бұл өзгеріс Сығанақ сияқты керуен қалаларының кірісіне тікелей әсер етті.
Шаруашылық, суару жүйесі және этникалық байланыстар
Суармалы егіншілік
Сығанақ Сырдария бойындағы басқа қалалар сияқты суармалы егіншілікпен айналысты. Ибн Рузбихан еңбегінде: «Егістік жерлерді суғаруға пайдаланылған арықтар Сейхуннан шығарылады» деп көрсетіледі.
Этникалық тоғыс аймағы
Қаланың Дешті Қыпшақпен тығыз байланысы және Түркістан аймағымен түйіскен жерде орналасуы екіжақты этникалық байланыстардың дамуына ықпал етті. Сығанақ пен оның төңірегіндегі елді мекендер аймақ пен Дешті Қыпшақ арасындағы өзара ықпалдастықта маңызды рөл атқарды.
Қорытынды
Сығанақ өз тарихында ірі саяси оқиғаларды бастан өткерген қала. Ол әр дәуірде қаңлылардың, Қыпшақ бірлестігінің (XI–XII ғғ.), Ақ Орданың (XIV–XV ғғ.) және Қазақ хандығының (XV–XVI ғғ.) саяси кеңістігінде айрықша орын алды. XV–XVI ғасырларда Сығанақ Қазақ хандығы үшін экономикалық, саяси-әкімшілік орталық әрі әскери тірек пункті ретінде ерекше маңызды болды.
Пайдаланылған әдебиеттер
- 1. Ә. Дербісалы. «Қазақ даласының жұлдыздары». Алматы, 1995.
- 2. «Қазақ тарихы» (журнал материалдары).
- 3. Ч. Мусин, Х. Маданов. «Ұлы Дала тарихы». 1994.
- 4. Т. Сұлтанов. «Қазақ хандығының тарихы». 2003.
- 5. Б. Кәрібай. «Түркістан және қазақ хандығы». Алматы, 1999.
- 6. К. Байпақов, А. Нұржанов. «Ұлы Жібек жолы және Ортағасырлық Қазақстан». Алматы, 1992.