Қазақша рефераттар

ВИТАМИН

Витаминдер: тіршіліктің нәзік реттеушілері

Витаминдер (латынша vita — «тіршілік») — адам мен жануарлар тіршілігіне, денсаулықты сақтауға және өсіп-өнуге қажетті, химиялық табиғаты әртүрлі органикалық қосылыстар тобы. Тағам мен жемшөп құрамында олар өте аз мөлшерде болса да, организм үшін маңызы өте жоғары.

Негізгі рөлі

Клеткадағы зат алмасу процестеріне қатысады, көптеген ферменттердің түзілуі мен қызметін қолдайды.

Ферменттермен байланысы

Көптеген фермент молекулаларының құрамына кіреді немесе олардың синтезіне қажет болады.

Жетіспеушілік салдары

Тағамда витаминдер азайса, түрлі аурулар пайда болады. Бұл жағдай авитаминоз деп аталады.

Витамин туралы ілімнің қалыптасуы

Н. И. Лунин тәжірибесі (1880)

Орыс дәрігері Н. И. Лунин тышқандарды май, тұз, казеин және сүт қанты қосылған «жасанды сүтпен» қоректендіргенде, олардың қырылып қалғанын байқады. Осыдан ол табиғи сүт құрамында аталған заттардан бөлек, организм үшін өте қажетті өзге де қоректік факторлар бар деген қорытынды жасады.

К. Функ және «витамин» ұғымы (1912)

Поляк дәрігері К. Функ сол кезеңге дейінгі зерттеулерді қорытындылап, ғылымға «витамин» терминін енгізді. Ол құрқұлаң, пеллагра, бери-бери, мешел сияқты аурулардың тағамдағы витаминдердің жеткіліксіздігінен болатынын тұжырымдады.

Ертеректе витаминдердің химиялық табиғаты толық анықталмаған кезде олар латын әліпбиінің әріптерімен аталды. Қазір көптеген витаминдер химиялық жолмен синтез арқылы өндірілетіндіктен, дәстүрлі әріптік атаулармен қатар ғылыми атаулар да кең қолданылады.

Витаминдердің негізгі топтары

1) Суда еритін витаминдер

Бұл топ витаминдері организмде салыстырмалы түрде тез айналымға түседі, сондықтан олардың жеткілікті түсуі маңызды.

Негізгі өкілдері және қолданылуы

  • B1 (тиамин) — жүйке жүйесіне байланысты бұзылыстарда қолданылады.

  • B2 (рибофлавин) — тотығу процестерін жақсартуға қатысады.

  • B6 (пиридоксин) — тері ауруларында қолданылуы мүмкін.

  • B12 (цианкобаламин) — анемияда қолданылады.

  • PP (никотин қышқылы) — пеллаграда қолданылады.

  • Пантотен қышқылы — тері ауруларында қолданылады.

  • Фолий қышқылы — қан түзу жүйесіне қатысты жағдайларда қолданылады.

  • Пара-аминбензой қышқылы — кейбір бактериялардың өсуіне қажет.

  • C (аскорбин қышқылы) — құрқұлаңда қолданылады.

  • P (биофлавоноидтар) — клеткаға заттардың өтуіне (өткізгіштікке) әсер етеді.

  • B15 (пангам қышқылы) — оттек жетіспеген жағдайда тыныс алуды жеңілдетуге көмектеседі.

2) Майда еритін витаминдер

Бұл витаминдер майлармен бірге жақсы сіңеді және организмде қор ретінде жиналуы мүмкін.

Негізгі өкілдері және қолданылуы

  • A1 және A2 (ретинол, дегидроретинол) — көз ауруларында қолданылады.

  • D2 және D3 (эргокальциферол, холекальциферол) — балаларда және жас төлде мешелдің алдын алуға/қарсы қолданылады.

  • E (токоферол) — жануарлардың қысыр қалуының алдын алуға байланысты қолданылады.

  • K1, K2, K3 (филлохинон, фарнохинон, викасол) — қан тоқтатуда қолданылады.

Витаминдердің табиғи көздері және түзілуі

Адам мен жануарларға қажетті витаминдер негізінен өсімдіктердің, өсімдік тектес тағамдардың және өсімдікпен қоректенетін жануарлар өнімдерінің құрамында болады. Сонымен қатар кейбір витаминдер организмнің өзінде де түзіледі.

Микрофлораның үлесі

Витамин түзілуіне микроорганизмдер, әсіресе жануарлардың ішек-қарын жолындағы микрофлора тікелей қатысады.

B тобының көздері

B1, B2, B3, B6, B12, PP витаминдері сиырдың бауыры мен бүйрегінде, сүтте, қара бидай нанында және ашытқыда мол болады.

C және A витаминдері

C витамині көкөніс пен жемістерде, әсіресе итмұрында, шиеде, қарақатта көп. A витамині балық майында, сиыр бауырында, жұмыртқаның сары уызында және сүтте кездеседі.

Мал шаруашылығындағы маңызы

Витаминдердің мал шаруашылығында да маңызы өте жоғары. Жемшөпте витаминдер жеткіліксіз болса, малдың өнімі төмендеп, олар жүдеп-жадап, әртүрлі ауруларға (авитаминозға) шалдығады. Рационда A, D, E, K витаминдері жеткілікті болуы қажет.

A витамині жетіспесе

  • Сиырдың көзі ауыруы мүмкін, сүт өнімі кемиді.
  • Сиырдың қысыр қалу қаупі артады.
  • Биеде қысыр қалу және іш тастау жиілеуі мүмкін.

Қыста және әлсіреген малға қолдау

Қыста авитаминозға ұшыраған немесе түрлі себеппен жүдеген малға витамин концентраттарын, сондай-ақ витаминге бай азықтарды (мысалы, жемшөптік сәбіз, балық майы) беру ұсынылады. Жемшөптегі витамин мөлшерін арттыру үшін өнеркәсіп арнайы витаминді құрғақ ашытқы да шығарады.

Витаминді жемшөп

Витаминді жемшөп — өсімдік тектес және жануар тектес азық, сондай-ақ витамині көп құрама жем. Рационға витаминді жемшөпті қосу арқылы кейде арнайы витамин қоспаларын қолданбай-ақ малдың витаминге деген қажетін өтеуге болады.

A витамині мен каротин көздері

A витамині мен каротин балық майында, уызда, сүтте, жұмыртқада және көк шөпте көп болады. Бұршақ тұқымдас шөптерде (бөде, жоңышқа, сиыржоңышқа, эспарцет және т.б.) каротин мөлшері жоғары.

Каротин мөлшері (шамамен)

  • Бұршақ тұқымдас шөптер: 1 кг-да 30–100 мг.
  • Астық тұқымдас шөптер (қара бидай, сұлы, арпа, судан шөбі, атқонақ және т.б.): 1 кг-да 20–70 мг.

Кептіру мен сақтау кезіндегі өзгеріс

Шөпті кептіргенде, әсіресе пішенді жаңбырлы күні жинағанда каротин мөлшері күрт төмендейді. Күн сәулесінде кептіруде және арнайы қорада желдеткіш көмегімен құрғатқанда каротин шамамен 20–25% сақталады, ал шөп кептіргішпен құрғатқанда сақталуы жоғарырақ (шамамен 85%).

Өте жақсы

1 кг пішенде 35–50 мг каротин.

Жақсы

1 кг пішенде 20–30 мг каротин.

Орташа

1 кг пішенде 10–15 мг каротин.

Ең тиімді түрі

Барлық мал үшін ең тиімді витаминді жемшөптің бірі — қолдан кептірілген пішен ұнтағы. Оның жоғары және 1-сортында каротин мөлшері 110–250 мг деңгейіне жетуі мүмкін.

Сүрлемдегі каротин

Сүрленген азықта да каротин жақсы сақталады. Әртүрлі шөптен салынған сүрлемнің 1 кг-ында шамамен 25–30 мг, бұршақ сүрлемінде 40–60 мг, жүгері-бұршақ сүрлемінде 20–40 мг каротин болуы мүмкін.

Құрама жем өндірісінің дамуына байланысты витаминді жемшөп өндірісі де артты.

Витаминді өсімдіктер және провитаминдер

Витаминді өсімдіктер — құрамында витаминдер болатын өсімдіктер. Мұндай өсімдіктерден өндірісте витамин концентраттары алынады. Олардың құрамында витаминдермен қатар провитаминдер де болады: провитаминдер организмге түскеннен кейін қажетті витаминге айналады.

Каротин → A витамині

Өсімдіктерде A витамині дайын күйінде бола бермейді. Бірақ кейбір өсімдіктер құрамындағы A провитамині — каротин — организмге түскен соң A витаминіне айналады (мысалы, сәбіз және басқа жасыл өсімдіктер).

Эргостерин → D витамині

Сол сияқты провитаминдердің бірі — эргостерин — организмде D витаминіне айналуы мүмкін.