Қоленер
Қаңлы қолөнері: қалалар мен қоныстардың өндірістік тынысы
Қаңлылардың қалалары мен қоныстары уақыт өте келе жергілікті базарларды күнделікті қажет заттармен қамтамасыз еткен қолөнер орталықтарына айналды. Қоныстар мен қорымдарды қазу барысында ең жиі ұшырасатын олжалардың бірі — керамикалық бұйымдар. Зерттеушілер шаруашылық пен тұрмыстың түрлі қажетіне арналған ыдыстардың ондаған түрін атайды.
Тұрмыстық керамиканың қызметі
- Тамақ пісіру: керамика ыдыс металл ыдыспен қатар қолданылды.
- Сұйық тасу және сақтау: тұтқалы құмыралар кең тарады.
- Азық-түлік сақтау: жерге қазып орнатылған үлкен көзелер пайдаланылды.
- Ас ішу мәдениеті: саптыаяқ, кесе, әсем құмыралар жасалды.
Көркемдік талғамның белгісі
Әдеттегі тұрмыстық бұйымдардың арасынан жоғары көркемдікпен орындалған үлгілер де кездеседі. Соның бірі — тұтқасы жануар мүсіні түрінде жасалған қақпақ. Мүсіннің дөңес тұмсығы, тік әрі шұнақ құлағы, шөпқоректілерге тән сауыры және жоғары қайырылған қысқа құйрығы оның, шамасы, киік бейнесін бергенін аңғартады.
Назар аударыңыз
Бұл кезеңде қыш ұршықшасы (қыш шарығы) әлі кең таралмаған: ыдыстар көбіне айналып тұратын тұғырда таспалау әдісімен жапсырып жасалған.
Керамика өндірісінің технологиясы
Керамиканы безендіру және сапасын жақсарту үшін ангобтық қаптама жағу, жылтырату, ойып өрнектеу сияқты тәсілдер қолданылған. Күйдіру көбіне қыш күйдіретін пештерде жүзеге асырылды. Зерттеушілер Сырдария бойындағы керамика өндірісінің әдеттен тыс қарапайымдылығы мен дәстүрлі сипаттарын үнемі атап көрсетеді.
Дайындау
Таспалау әдісімен жапсыру, айналмалы тұғырда қалыптау.
Өңдеу
Ангоб жағу, жылтырату, оюлап өрнектеу арқылы сапа мен эстетиканы күшейту.
Күйдіру
Арнайы пештерде күйдіру — өндірістің негізгі кезеңдерінің бірі.
Металлургия: Шаш–Илақ аймағынан тараған өндіріс
Қаңлы дәуіріндегі қорымдар мен қоныстардан табылған алуан түрлі металл бұйымдар жергілікті жерде металлургия қолөнерінің жақсы дамығанын көрсетеді. Металлургия өндірісінің жетекші орталықтары Шаш–Илақ аймағындағы қоныстар мен қалалар болды. Дәл осы кезеңде таулы өңірлердегі жергілікті кен негізінде темір мен полиметалл өндіру, сондай-ақ алтын мен күмісті өңдеу өрістеді.
Құлата маңындағы ірі орталық
Ірі металлургия орталықтарының бірі қираған Құлата қаласының орнындағы қала болғаны айтылады. Оның аумағы шамамен 50 гектарға жетіп, металлургиялық өндірістің іздері айқын сақталған.
Кен өндіру
Әдетте құрамы бай кеніштер пайдаланылды. Кен опырылып ашылатын учаскелерден және аралас топырақты өңдеу арқылы алынған: өнім аздау болғанымен, шығын да төмен болған.
Балқыту және пештер
Кенді балқыту мен байыту, шамасы, кеніштерге жақын жерде жүргізілген. Дөңгелек те, төрт бұрышты пештер де қолданылған.
Шеберханалар қандай салаға жұмыс істеді?
Бұйымдардың құрамы мен шеберхана қалдықтары темір ұсталығының, қола құюдың және зергерлік істің дамығанын дәлелдейді.
- Қорғаныс және шабуыл қарулары
- Ат әбзелдерінің бөлшектері
- Ауыл шаруашылық құралдары
- Темірден соғылған тұрмыстық бұйымдар
Археологиялық олжалар
Қабірлерден жиі табылатын заттар: қанжар, семсер, пышақ, жебе ұштары, сауыттың бөлшектері, әртүрлі темір қапсырмалар. Сонымен бірге түсті металдан жасалған сырға, алқа, білезік, айылбас, ине, біз сияқты бұйымдар да кездеседі.
Сүйек ою, тоқыма және тұрмыс мәдениеті
Сүйек пен мүйізді өңдеу
Қаңлы қоныстарының мәдени қабаттарынан сүйек оюмен байланысты қолөнер іздері жиі байқалады. Қолөнершінің үйі маңындағы қоқыс шұңқырларынан айыр тұяқтылардың өңделген мүйіз қалдықтары (арамен кесілген іздері бар) жиі табылады. Сүйектен пышақ, қанжар, семсер саптары жасалған.
Қанжар қынына, әртүрлі қобдиша мен құтылардың сыртына сүйек тақташалары қапталып, ою-өрнек және суретпен безендірілген. Самарқанд маңындағы обалы қорымнан табылған екі айылбас-тақташада көп мүсінді ұрыс және аңшылық көрінісі өте шебер ойылып берілгені ерекше назар аударады: кейіпкерлердің бет-бейнесі мен детальдары айқын көрсетілген.
Әйелдер еңбегі: жүн өңдеу
Қолөнер жұмысының дәстүрлі салаларының бірі — жүн өңдеу. Қазба жұмыстарында жиі табылатын заттар: керамика мен тастан жасалған ұршықбастар, тоқу станоктарына арналған ауыртпақтар.
- Жіп иіру, жылы киім тоқу
- Қой жүнінен киіз басу
- Ши тоқу, еден төсеніштері
Еден төсеніштерінің қалдықтары археологтарға көбіне өртеніп кеткен үйлердің жұртынан ұшырасады.
Зергерлік және әшекей
Зергерлік бұйымдар алтын мен қоладан жасалған. Мысалы, қақ алтыннан жасалып, көзіне қызыл тас орнатылған, жиегі жалған інжумен көмкерілген қапсырма табылған.
Лағыл, қызғылт феруза және түрлі-түсті шыныдан моншақтар жасалды. Әшекейлер қатарында тас, металл, шыны моншақтар, түсті тас көздері бар бұйымдар, қола және алтын бүрме моншақтар, сырғалар мен ілгектер, сондай-ақ шаш әшекейлері де кездеседі.
Қару-жарақ пен ат әбзелдері
Қару-жарақ түрлерінің ішінде үш қырлы темір жебелер, сүйекпен қатайтылған құрал-сайман саптары, қысқа темір семсерлер, сондай-ақ сыңар жүзді қанжарлар аталады. Былғары белдіктерден қалған қола және темір тоға-бөлшектер де жиі кездеседі.
Қаңлылардың шеберлік ауқымы
Қаңлылар өрмекпен жүн мата тоқыды, алуан түрлі қыш ыдыстар жасады. Қола мен темірден еңбек құралдарын және қару-жарақ өндірді. Алтын мен күмістен сақина, сырға, білезік, алқа секілді сәндік бұйымдарды дайындады. Кейбір отырықшы үйлердің қабырғалары ою-өрнекпен безендірілгені де айтылады.
Қоғам, заң және дүниетаным
Жазба заң дәстүрі
Жазба деректерде Қаңлы елінде ресми заңның болғаны айтылады: заң хан сарайында сақталып, соның негізінде қылмыстыларға жаза қолданылған. Өте ауыр қылмыс жасағандардың әулеті жойылады деген түсінік келтіріледі; одан кейінгі ауыр істер үшін өлім жазасы, ал ұрлық жасағандарға қол кесу жазасы берілгені жазылады.
Сенім-нанымдар
Қаңлылар ата-аналарының аруағына табынған. Жазба мәліметтерде ата-бабалар мазары болғаны, жыл сайын маусым айында барлық иеліктердің жиналып, ата-бабаларына құрбандық-шек беру рәсімін өткізетіні баяндалады.
Сондай-ақ Қаңлы тайпаларының бір бөлігі будда дінін ұстанғаны туралы дерек кездеседі. Археологиялық мәліметтер кейбір топтардың отқа, айға және күнге табынғанын да көрсетеді.
Ән-күй, музыка және би: даңқы алыстаған өнер
Жазба деректерде қаңлылардың ән-күйі, музыкасы мен биі гүлденгені, олардың өнері Орта жазыққа дейін тарап, кең танылғаны туралы мәлімет мол. Бұл деректер қаңлыларда қос ішекті және бес ішекті музыка аспаптары, даңғыра-дылдабыл, сыбызғы мен сырнай тәрізді үрмелі аспаптар болғанын аңғартады.
Жазбаларда сақталған дерек
Суй патшалығы тарихының «Музыка аспаптары» тарауында: Жу патшалығының патшасы той жасағанда Қаңлы елі мен Құшардың музыка аспаптарын алдырды деп жазылады.
«Таң дәуірінің естеліктері» атты еңбектің 33-тарауында: Жу Уди түрік қызын ханымдыққа алған кезде Батыс өңір елдері құттықтап, Құшар, Суя және Қаңлы елдерінің музыка аспаптарын тойға әкелді делінеді.
Бұл мәліметтер қаңлылардың музыка аспаптары мен орындаушылық дәстүрінің беделі жоғары болғанын көрсетеді.