Батыс Сібір жазығы
Батыс Сібір жазығының Қазақстандағы орны мен жалпы сипаты
Батыс Сібір жазығы — Еуразиядағы ең ірі жазықтардың бірі. Қазақстан аумағына оның тек оңтүстік бөлігі ғана кіреді. Жазық республиканың солтүстік және солтүстік-шығыс өңірлерінде, Орал тауының шығыс шетінен Алтайға дейін созылып жатыр: ені шамамен 200–205 км, ал Ертіс өзені бойында кей тұста 300 км-ге дейін кеңейеді. Оңтүстігінде Сарыарқа (Қазақтың ұсақ шоқысы) орналасып, жазықпен табиғи шекара түзеді.
Жер бедері, геологиялық құрылысы және қалыптасу тарихы
Негізгі ерекшелік
Жазықтың беті біркелкі әрі өте тегіс. Бұл — оның геологиялық дамуымен байланысты: Герцин кезеңіндегі тау түзілу үдерістері аяқталғаннан кейін ежелгі биік таулар ұзақ уақыт мүжіліп, біртіндеп аласарып, нәтижесінде Батыс Сібір плитасы қалыптасты.
Шөгінді қабаттардың жиналуы
- Плитаның үстін қалың шөгінді жыныстар жауып жатыр: триас, юра, бор және палеоген дәуірлерінің қабаттары кең таралған.
- Кайнозойда теңіз шегініп, аумақ құрлыққа айналды. Қазіргі Құлынды даласында шөгінді жыныстардың қалыңдығы 3000 м-ге дейін жетеді.
- Төрттік дәуірде жазықтың солтүстік бөлігі мұздықпен жабылып, мұз ерігеннен кейін қазіргі жер бедері түбегейлі қалыптасты.
Абсолюттік биіктік
Қазақстан аумағындағы бөлігінің биіктігі негізінен 100–200 м. Оңтүстікке қарай біртіндеп 300–400 м-ге көтеріліп, Сарыарқамен жалғасады.
Жазықтың тілімденуі
Өзен торы сиректеу болғандықтан, жер бедері көп тілімденбеген. Дегенмен тұйық қазаншұңқырлар жиі кездеседі, олардың көбін тұзды көлдер алып жатыр. Кей жерлерде биіктігі 10–15 м болатын жалдар ұшырасады.
Қазақстандық тұғырдағы жыныстар
Қазақстан аумағындағы жазық негізінен палеогеннің теңіздік және неогеннің континенттік шөгінділерінен құралған. Кайнозойда теңіз толықтай тартылып, жазықтың қазіргі кескіні бекіді.
Ішкі аудандарға бөлінуі
Ішкі табиғи ерекшеліктеріне қарай Батыс Сібір жазығының Қазақстандағы бөлігі 4 ауданға бөлінеді: Есілдің жазық орманды даласы, Тобыл–Обағанның жазық даласы, Есіл–Ертіс даласы және Ертіс–Құлынды жазығы.
1) Есілдің жазық орманды даласы
Бұл аудан Есіл өзенінің екі жағасын бойлай, негізінен Солтүстік Қазақстан облысы аумағында орналасқан. Көлді жазық көбіне балшықты жыныстардан түзілген, ал бетін континенттік, әсіресе өзендік шөгінділер мен палеоген жыныстары жабады. Ең биік бөліктері 130–140 м-ге жетеді.
Табиғи нышандар
- Көлдер көп, батпақты алқаптар жиі.
- Тұзды қазаншұңқырлар кездеседі.
Топырақ пен өсімдік
- Шалғынды, қара топырақты далалық жамылғы.
- Орман негізінен қайың мен теректен тұрады.
2) Тобыл–Обағанның жазық даласы
Батысында Орал Сырты үстіртімен, оңтүстігінде Торғай қыратымен, шығысында Есілдің сол жағалауымен, солтүстігінде орманды даламен шектеседі. Бұл да көлді жазық: жер бедерінің биіктігі оңтүстігінде 250 м-ге дейін көтеріліп, солтүстікке қарай біртіндеп төмендейді. Жазық жалдардан түзілген, бетін неоген және плиоцен жыныстары жабады.
Өзендері
Үй, Есіл, Тоғызақ, Әйет, Тобыл және Обаған өзендері ағып өтеді.
Көлдері мен топырағы
Тұщы көлдер аз, ең ірісі — Құсмұрын. Тұзды көлдер көбірек таралған. Топырағы қара және шалғынды қара топырақ типіне жақын.
3) Есіл–Ертіс даласы
Бұл аудан Есіл–Қамысты орманды даласы мен Сарыарқа аралығында, сондай-ақ Павлодар облысының көлді жазығының маңында орналасады. 100–120 м биіктіктегі беткейлер неогеннің сазды-балшықты жыныстарынан түзілген, үстін төрттік дәуірдің құмдары мен балшықтары жауып жатыр.
Көлдер жүйесі
Батыс бөлігінде көлдер көп, олардың басым бөлігі тұщы. Ең ірісі — Шағалалытеңіз көлі, оған Шағалалы өзені құяды. Тұзды көлдер де кездеседі.
Жалдар
Көкшетаудың солтүстігінде ұзындығы 24 км, ені 0,5–1 км, биіктігі шамамен 15 м болатын ірі жал байқалады.
4) Ертіс–Құлынды жазығы
Бұл аудан Павлодар облысындағы күңгірт қызыл-қоңыр топырақ басым өңірлерді қамтиды. Ертіс өзенінің аңғары бірнеше террасадан тұрады, ал жайылмасы өзеннің екі жағалауында 20–25 км-ге дейін созылады.
Террасалар (негізгі сипат)
- 1–2-террасалар: өзен деңгейінен шамамен 4–6 м-ден 15–18 м-ге дейін.
- 3-терраса: биіктігі 28–32 м, көбіне сол жағалауда; беткейі ұсақ қиыршық пен құмтасты.
- Жоғарырақ террасалар жел әрекетімен қалыптасқан құмды алқаптармен жалғасады; қалың қарағайлы орман кездеседі.
Көлдері және өзендері
Ертістің сол жағалауы мен солтүстік-батыс бөлігінде көлдер мен көлтабан көп. Ең ірілері — Жалаулы және Шүрексор. Қазір кей көлдерге Шідерті, Өлеңті өзендері құяды, ал Сілтетеңіз көліне Сілеті өзені құяды.
Пайдалы қазбалары
Жалпы Батыс Сібір жазығы пайдалы қазбаларға бай. Қазақстан аумағында Қашар, Соколов–Сарыбай темір кен орындары, сондай-ақ әртүрлі құрылыс материалдарының мол қорлары анықталған.
Климаты және ауыл шаруашылығына әсері
Қазақстандағы Батыс Сібір жазығының климаты шұғыл континенттік: қысы суық, жазы жылы. Қаңтардағы орташа температура шамамен −18,5°C; кей күндері Қостанай өңірінде −36°C-қа дейін төмендейді. Құлынды даласында жекелеген жылдары аяз −50°C-қа жетуі мүмкін.
Жауын-шашын және қар
Қар қалыңдығы әдетте 30–50 см. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200–300 мм, негізгі бөлігі жаз айларында түседі.
Жаз және шаруашылық
Шілдедегі орташа температура +18°C шамасында. Жазғы ылғалдың басымдығы бұл өңірді жаздық бидай мен техникалық дақылдарды өсіруге қолайлы етеді; бидайдан тұрақты жоғары өнім алынады.
Қысқы ауа райын қалыптастыратын фактор
Қыс мезгілінде ауа райына арктикалық ауа массалары көбірек ықпал етеді, сондықтан суық толқындар жиі қайталанады.
Өзендері мен көлдері
Батыс Сібір жазығы жер үсті суларына бай. Өзендердің көп бөлігі Об алабына жатады, ал оңтүстігінде ішкі ағынсыз аймақтар кездеседі: шағын өзендер тұйық көлдерге құяды. Қуаңшылық жылдары мұндай өзендер жазда тартылып, қыста көбіне түбіне дейін қатып қалады.
Ең ірі өзен — Ертіс
Бұл жазықтағы ең үлкен өзен — Ертіс. Су мөлшері мол, орта және төменгі ағыстары жазықпен ағады. Өзен бастауын Қазақстаннан тыс аумақтан алып, ақырында Об өзеніне құяды.
Есіл мен Тобылдың су режимі
Есіл мен Тобыл өзендерінің арналары палеоген және неоген дәуірлеріндегі шөгінді жыныстармен байланысты. Екі өзен де бастауын Қазақстан аумағынан алады.
Өзен суларының ең мол кезеңі — көктем, ал ең төмен кезеңі — қыс.
Өсімдіктері мен жануарлар дүниесі
Қазақстандағы Батыс Сібір жазығының табиғат зоналары солтүстікте орманды даладан басталып, оңтүстікке қарай дала аймағына ұласады. Орманды далада шоқ-шоқ болып өсетін жиі қайың тоғайлары көзге түседі. Олардың аралығында қара топырақты алқаптарда қалың шүйгін бетеге мен боз өседі.
Антропогендік ықпал
Тың және тыңайған жерлерді игеру нәтижесінде қара топырақты аймақтардың едәуір бөлігі жыртылып, табиғи өсімдік жамылғысы айтарлықтай өзгерді.
Жануарлар
Бұлан, елік, қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, саршұнақ сияқты жануарлар таралған.
Құстар
Шіл, тоқылдақ, үйрек, қаз және басқа да су маңы құстары мекендейді.