Тілдің динамикалық және статикалық күйі
Қазан лингвистикалық мектебі
Бұл дәріс Қазан қаласындағы университетте XIX ғасырдың соңында қалыптасқан Қазан лингвистикалық мектебінің пайда болуын, негізгі идеяларын және жетекші өкілдерін түсіндіруге арналған.
Дәрістің мақсаты
Студенттерге тіл білімінің тарихы бойынша теориялық мәлімет беру және XIX ғасырдағы тіл туралы өзекті мәселелер аясында Қазан мектебінің ғылыми ұстанымдарын жүйелі түрде түсіндіру.
Қалыптасуы және ғылыми орта
Қазан лингвистикалық мектебінің қалыптасуына ерекше ықпал еткен тұлға — поляк-орыс лингвисі, Қазан университетінің профессоры Иван Александрович (Ян Игнацы Нечислав) Бодуэн де Куртенэ (1845–1929). Ол, ең алдымен, жалпы тілдік теориялық мәселелермен айналысып, тіл туралы ғылымға жаңа ұғымдар мен әдістемелік бағдар берді.
Бодуэн де Куртенэнің негізгі еңбектері
- «Тіл білімі және тілдер туралы кейбір ескертпелер» (1871)
- «Фонетикалық альтернация теориясының тәжірибесі» (1895)
- «XIX ғасырдағы тіл білімі, немесе лингвистика» (1901)
- «Лингвистикалық ескертпелер және афоризмдер» (1903)
- «Тіл біліміне кіріспе» (1917)
Негізгі идеялар: индивидуалдық және әлеуметтік қыр
Бодуэн де Куртенэ жас грамматикалық бағытпен тығыз байланыста болды және олардың бірқатар тұжырымдарын пайдаланды. Солардың ықпалымен ол индивидуалдық психологизмді қолдап, «ақиқат бар тіл — индивидуумдар тілі; біртұтас ұлттық тіл — көбіне қиялдағы абстракция» деген пікірді ұсынды. Осыған сәйкес, зерттеудің басты нысаны ретінде жеке тілдік тәжірибе мен индивидуум психологиясы алға шығарылды.
Түйінді тезис
Тілдің нақты өмір сүретін формасы — жеке сөйлеушілердің тілі; «ұлттық тіл» ұғымы көбіне жалпылама модель ретінде қарастырылады.
Маңызды толықтыру
Даралықпен қатар жалпылық та бар: индивидуумға тән құбылыстар белгілі бір дәрежеде жалпыадамдық сипат алады, өйткені адам психикасында ортақ ұқсастықтар болады.
Осылайша, Бодуэн де Куртенэнің психологизмі тек индивидуалдық деңгеймен шектелмей, әлеуметтік қырды да қамтиды. Бұл ұстаным Қазан лингвистикалық мектебіне кеңінен тән сипатқа айналды.
Тілдің статикалық және динамикалық күйі
Қазан мектебі көтерген маңызды мәселелердің бірі — тілдің статикалық және динамикалық күйі. Жас грамматизм дәстүрін жалғастыра отырып, олар тілдің динамикалық қырын (тарихи дамуын) зерттеуді бірінші орынға қойды. Сонымен бірге, тілдің белгілі бір кезеңдегі күйін, яғни жүйесін анықтауда статикалық талдаудың да шешуші мәні бар екенін ерекше атап өтті.
Тілдің белгілі бір дәуірдегі құрылымын сипаттауда статикалық әдіс — аса тиімді құрал. Бұл көзқарас кейінірек Фердинанд де Соссюрдің статикалық және динамикалық лингвистика жөніндегі пайымдарымен үндеседі.
Фонема мәселесі және ықпал
Қазан лингвистикалық мектебі, әсіресе Бодуэн де Куртенэ, фонема мәселесіне айрықша назар аударды. Бұл бағыттағы еңбектері кейінірек Прага структуралистерінің фонема туралы зерттеулеріне елеулі ықпал етті.
Өкілдері және жалғастырушылар
Қазан лингвистикалық мектебінің құрамында Н. В. Крушевский, В. А. Богородицкий сияқты көрнекті лингвистер болды. Кейінірек бұл мектептің ғылыми бағытын қолдап, оны ілгері дамытқан ғалымдар қатарында Л. В. Щерба мен Е. Д. Поливанов аталады.