Б. АДАМБАЕВ - ФОЛЬКЛОРТАНУШЫ

Б. Адамбаев — фольклортанушы

Қазақ ауыз әдебиеті туралы ғылыми зерттеулер XIX ғасырда бастау алды. Бұған дейін қазақ фольклоры жайында жекелеген пікірлер ғана айтылып, көбіне ауыз әдебиеті үлгілері жарияланып келді. Баспа ісі әлі кең өріс алмаған кезеңде фольклористиканың өзіндік қиындықтары болғанымен, жинақтау мен зерттеу жұмыстары тоқтаған жоқ. Алғаш болып орыс ғалымдары атсалысса, кейін бұл іске қазақ ағартушылары да белсене кірісті.

Қазақ фольклорының кең көлемде жүйелі зерттелуі, негізінен, кеңес дәуірімен байланысты. Кеңес өкіметі орнаған алғашқы жылдардан-ақ ауыз әдебиеті нұсқалары жоспарлы түрде жиналып, зерттеліп, жариялана бастады. Бұл салада С. Сейфуллин, С. Мұқанов, М. Әуезов, Қ. Жұмалиев, Е. Ысмайылов, Б. Кенжебаев, Н. Смирнова, М. Ғабдуллин және басқа зерттеушілер еңбек етті. Олар ертегілер, мақал-мәтелдер, тұрмыс-салт жырлары, батырлық-ғашықтық дастандар, аңыз әңгімелер, ақындар айтысы сияқты жанрларды жинап, талдап, баспаға дайындауға ерекше көңіл бөлді.

Нәтиже

Қазақ ауыз әдебиеті мектептер мен жоғары оқу орындарында оқытылатын арнайы пәнге айналды.
Фольклорлық шығармалар ғылымда тұрақты зерттеу нысаны ретінде орнықты.
Шағын мақалалар мен түсініктемелер деңгейінен монографиялық еңбектер кезеңіне өтті.

Фольклортану зерттеулері алдымен жеке шығармалар мен халық ақындары жайлы шағын мақалалардан, алғы сөздер мен түсініктемелерден басталды. Кейін бұл бағыт Е. Ысмайыловтың «Ақындар», Қ. Жұмалиевтің «Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері», М. Ғабдуллиннің «Қазақ халқының ауыз әдебиеті» сияқты монографиялық еңбектерінің жарық көруімен жаңа деңгейге көтерілді.

Балтабай Әбдірахманұлы Адамбаевтың зерттеу бағыты

Қазақ фольклористикасының қарқынды дамуы аясында елеулі еңбегімен танылған зерттеушілердің бірі — Балтабай Әбдірахманұлы Адамбаев. Ол қазақ халқының бай ауыз әдебиетін, әсіресе көлемі шағын жанрлар қатарына жататын мақал-мәтелдер мен шешендік сөздерді кең ауқымда зерттеді.

Негізгі монографиялары

«Шешендік өнер» (1969)
«Халық даналығы» (1976)
«Қазақтың шешендік өнері» (1984)

Құрастыруға қатысқан жинақтары

«Қазақ ертегілері» (1962)
«Шешендік сөздер» (1967)
«Ел аузынан» (1985)

Кеңес дәуірінде мақал-мәтелдер мен шешендік сөздер ең аз зерттелген салалардың бірі саналды. Мұның басты себептерінің бірі — XX ғасырдың орта шенінде дидактикалық шағын жанрларға жеткілікті мән берілмеуі. Көлемі шағын болғанымен, мазмұны бай, тілі көркем бұл байырғы жанрлардың ғылыми құндылығы толық ескеріле бермеді.

Неліктен зерттеу қиындады?

Шешендік сөздер көбіне айтыс-даулармен байланысты, билер атынан айтылатындықтан, бір кезеңде «үстем тап мұрасы» деген біржақты көзқарас кедергі келтірді.

Сан жағынан көп, өзара ұқсас, оқиғасыз әрі кейіпкерсіз шағын жанрлардың ішкі табиғатын жүйелі сипаттау да күрделі болды.

Осы жағдайлар зерттеушіні бірнеше жыл ғылыми сапармен ел аралап, нұсқаларды халықтан, қариялардан жинауға, бұрынғы материалдарды ғылыми жүйеге түсіріп, реттеп, ішінара жариялауға алып келді. Адамбаев еңбектерінде мақал-мәтелдер мен шешендік сөздердің жанрлық табиғатын, тәрбиелік және өміртанымдық мәнін, қалыптасуы мен даму жолдарын ашуды, сондай-ақ әдеби-көркемдік ерекшеліктерін айқындауды негізгі мақсат етті.

Зерттеу әдістемесі және талдау өрісі

Зерттеуші монографияларында Аяз би, Жиренше сияқты халық шешендерімен қатар, Төле, Қазыбек, Әйтеке билердің, сондай-ақ Жәнібек Қошқарұлы мен Сырым Датұлы секілді шешен батырлардың атынан айтылған сөздерді де қамтып, дерек пен талдауды ұштастырды.

Мақал-мәтелдерге жасаған жүйелеуі

Б. Адамбаев мақал-мәтелдерді тақырыптарына қарай топтастырып, олардың құрылысы мен поэтикасын талдады. «Халық даналығы» еңбегінде мақал-мәтелдер жеке бөлім ретінде қарастырылып, жанрлық белгілеріне жан-жақты сараптама жасалады. Кейінгі тарауларда тақырыптық жүйеленуі, құрылымдық ерекшеліктері мен көркемдік құралдары сөз болады.

Ол Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Диваев, П. А. Мелиоранский, В. Катаринский секілді жинаушылар мен зерттеушілердің еңбектерін салыстыра отырып, жанр табиғатына қатысты түйіндерін нақтылады. Сонымен бірге М. Ғабдуллин, Б. Шалабаев, М. Горький, Р. Сәрсенбаев, М. Әлімбаев ұсынған анықтамаларды қатар алып, мақал мен мәтелдің айырмашылығы мен ортақ белгілерін кеңінен пайымдады.

Шешендік сөздерді жіктеуі

Шешендік сөздерге арналған бөлімде зерттеуші алдымен жанрдың зерттелу тарихына тоқталып, кейін түрлерін айқындайды. Мұндағы маңызды тұс — шешендік сөздерді мақал-мәтелдерден өзгеше жүйемен жіктеуі: мақал-мәтелдердің мазмұны жалпы, көлемі ықшам, құрылысы тұрақты болса, шешендік сөздер мазмұны нақты, көлемі кеңірек, құрылысы өзгермелі келеді.

Мазмұндық түрлері

шешендік арнау
шешендік толғау
шешендік дау

Сонымен қатар, шешендік сөз құрылымындағы ерекшеліктерге тоқталып, «пернелі сөз» және «термелі сөз» сияқты түрлерін ажыратады, олардың жасалу тәсілдеріне терең талдау жасайды.

Шешендік дәстүр және «шешендік мектеп»

Монографияларының келесі тарауларында Адамбаев шешендік дәстүр мен шешендік мектеп ұғымдарын түсіндіріп, олардың қалыптасуы мен даму жолдарын жан-жақты сипаттайды. Қазақ шешендік өнерінің майталмандары, олардың осы саланы дамытудағы орны, сондай-ақ атақты би-шешендер мен ділмарлардың дәстүрін жалғастырушылар туралы деректер береді.

Қорытынды

Берілген мәліметтер, негізінен, зерттеушінің «Халық даналығы» монографиясын талдауға сүйенеді. Дегенмен Б. Адамбаевтың фольклорға қатысты басқа да еңбектерін ескерсек, оның қазақ фольклористикасындағы алдыңғы қатарлы ғалымдардың бірі екені айқындала түседі.

Балтабай Адамбаев тек мәтіндерді жинаумен шектелмей, оларды түбегейлі ғылыми тұрғыдан зерделеп, жанрлық табиғатын, көркемдік жүйесін және тәрбиелік маңызын ашуға күш салды. Сондықтан оның зерттеулері ауыз әдебиетін оқыту мен ғылыми айналымға енгізу ісінде құнды еңбек ретінде бағаланады. Қазіргі кезеңде де Б. Адамбаев мұрасы қазақ фольклористикасынан өзіне лайықты орнын алады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақ әдебиеті. Энциклопедия. «Білік». Алматы, 1999.
2. Б. Адамбаев. Халық даналығы. «Мектеп». Алматы, 1976.
3. М. Ғабдуллин. Қазақ халық ауыз әдебиеті. «Мектеп». Алматы, 1958.
4. Қазақ фольклористикасы. «Мектеп». Алматы, 1972.