Маймен илеу
Аннотация
Бұл оқу құралында былғарының түрлері, олардың жіктелуі және былғары шикізаты туралы негізгі мәліметтер берілген. Былғарыны өңдеудің технологиялық үрдістері толық сипатталып, дайын былғары сапасын бағалау қағидалары түсіндіріледі. Сонымен қатар илегіш экстрактілер өндірісі және былғары өндірісінде қолданылатын қосымша материалдар мен өнімдер туралы мәліметтер келтірілген.
Оқу құралы 1213000 – Аң терісі және тоңдық қой терісі бұйымдарын өңдеу технологиясы мамандығы бойынша білім алатын оқушыларға арналған.
Кіріспе
Былғары мен үлбір өндірісінің негізгі міндеті — халық тұтынатын бұйымдар дайындау үшін мал терілерінен былғары және үлбір алу. Тұтынушылар сұранысы артқан сайын өндірістен өнім көлемін көбейту, сапаны және сыртқы көріністі жақсарту, сондай-ақ ассортиментті үнемі кеңейтіп, жаңартып отыру талап етіледі. Өндірістің техникалық дамуы мен жинақталған еңбек тәжірибесі бұл талаптарды орындауға мүмкіндік береді.
Былғары мен үлбір өндірісі — тарихы терең, ертеден келе жатқан кәсіп салаларының бірі. Ежелгі адамдардың теріні былғарыға айналдыруды меңгергені туралы деректер біздің дәуірімізге дейін жеткен.
Қазіргі технологиялық үрдістер шартты түрде екі топқа бөлінеді: химиялық және физика-химиялық үрдістер, сондай-ақ механикалық үрдістер. Былғары мен үлбірдің қасиеттері шикізаттың химиялық табиғатына ғана емес, шикізат пен жартылай фабрикатқа әсер ететін осы үрдістердің жиынтығына да тәуелді. Химиялық және физика-химиялық өзгерістер шикізаттың ішкі құрылымы мен құрамын түрлендіреді, сондықтан сапаны басқару үшін барлық үрдістерді терең білу қажет. Бұл тұрғыда технологияның теориялық негізін түсіндіретін былғары және үлбір өндірісінің химиясы ерекше мәнге ие.
Былғары мен үлбірді өңдеу технологиясы химия, физика, механика және басқа да ғылымдардың негізгі қағидаларын тәжірибеде қолдануды қарастырады. Осыған сүйене отырып, мынадай анықтама беруге болады:
Былғары және үлбір технологиясы — белгілі бір тұтынушылық қасиеттері бар, материалдық және еңбектік шығындары аз жартылай фабрикат алу үшін теріні өңдеу барысында жүретін химиялық, физика-химиялық және механикалық үрдістерді іске асыру әдістері мен міндеттері туралы ғылым.
Технология теориялық білім мен практикалық тәжірибенің жиналуына, жабдықтар мен машиналардың жетілдірілуіне және экономикалық жағдайларға байланысты үнемі дамып отырады. Сондықтан қолданыстағы технологиялық үрдістер ешқашан түпкілікті нұсқа ретінде қарастырылмайды: белгілі кезеңдерде олар неғұрлым озық, тиімді шешімдермен алмастырылып отырады.
Мазмұны (құрылымдық шолу)
I бөлім. Былғары және үлбір түрлері
- Аяқ-киімге арналған былғары
- Ер-тұрмандық былғарылар
- Техникалық былғары
- Киімдік-галантереялық былғарылар
- Былғары өндірісінің сызбанұсқасы
II бөлім. Былғары шикізаты
- Терінің топографиясы, құрылысы және химиялық құрамы
- Мал терісіне әсер ететін факторлар
- Теріні консервілеу және сақтау
- Шикізат ақаулары
- Тағайындалуы және өндірістік партия
Кейінгі тараулардың негізгі тақырыптары
Теріні жібіту
Мақсаты, әсер ететін факторлар, орындалуы.
Жүннен арылту және күлдеу
Тәсілдері, технологиялық кезеңдері.
Күлден арылту және жұмсарту
Жарғақты өңдеудің шешуші операциялары.
Илеу үрдістері
Хромдап, өсімдіктермен, аралас, маймен илеу.
Илеуден кейінгі операциялар
Бояу, майлау, толықтыру.
Кептіру және әрлеу
Ажырату, тегістеу, булау, өлшеу және т.б.
I бөлім. Былғары және үлбірдің негізгі түрлері: қысқаша сипаттама және жіктелуі
Былғары — тері шикізатын өңдеу нәтижесінде алынатын өнім. Жалпы жіктеу бойынша былғары 4 класқа бөлінеді: аяқ-киімге арналған, ер-тұрмандық, техникалық және киімдік-галантереялық. Әр класс ішінде былғары тағайындалуына қарай топтар мен типтерге, ал технологиялық ерекшеліктері немесе шикізат белгілері бойынша түрлерге жіктеледі.
1) Аяқ-киімге арналған былғары
Аяқ-киімдік былғары екі негізгі топқа бөлінеді: төменгі бөлікке (ұлтан, ұлтарақ) және жоғарғы бөлікке арналған былғары. Төменгі бөлікке арналған былғары аяқ киімнің бекіту әдісіне байланысты бірнеше түрге ажыратылады: бұрандалау-шегелеу, жіппен тігу (рантты және тігісті), сондай-ақ желімдеу тәсіліне арналған түрлер.
Төменгі бөлікке арналған былғары
- Бұрандалау-шегелеу: ауыр аяқ киімге; былғары қалың, тығыз, су өткізгіштігі төмен болуы тиіс. Көбіне ірі қараның ауыр терісінен немесе жылқының сауыр терісінен алынады.
- Жіппен тігу: жеңіл аяқ киімге. Рантты түрі — сапалы әрі қымбат аяқ киімге; тігісті түрі — әдетте арзанырақ, көбіне құрғақ жағдайда киілетін маусымдық немесе үй аяқ киімі үшін.
Жоғарғы бөлікке арналған былғары
- Юфть: ауыр аяқ киімнің үстіңгі бөлігіне. Көбіне өсімдіктік илегіштермен немесе олардың хром тұздарымен үйлескен комбинацияларымен өңделеді.
- Хромдық былғары: жеңіл аяқ киімнің үстіңгі бөлігіне. Негізінен ұсақ мал терілерінен алынады, илеуде хром тұздары қолданылады.
- Астарлық былғары: әртүрлі ұсақ теріден, хромдық/өсімдіктік/аралас илеумен. Киімді былғайтындықтан, казеинді жабынды бояғыштарды қолдануға рұқсат етілмейді.
Қалыңдық бойынша (төменгі бөлікке арналған былғары)
| Категория | Қалыңдық (мм) |
|---|---|
| 1 | 5,0-ден жоғары |
| 2 | 4,5–5,0 |
| 3 | 4,0–4,5 |
| 4 | 3,5–4,0 |
| 5 | 3,0–3,5 |
| 6 | 2,5–3,0 |
Сапа талаптары: толық иленуі, түсінің біркелкілігі, дақсыз болуы, бахтармасының (ет жағының) таза әрі дұрыс өңделуі; ақауларға қарай 1–4 сұрыпқа бөлінеді.
2) Ер-тұрмандық былғарылар
Ер-тұрмандық былғары жоғары беріктікке ие, ылғалдану мен кебудің әсеріне, күн сәулесіне және төмен температураға төзімді, сондай-ақ үйкеліске шыдамды болуы тиіс. Қазақ тұрмысында ер-тұрман мен ат әбзелдерін былғарыдан жасау кең тараған: айыл, делбе, желдік, жүген, қамшы, қанжыға, құйысқан, өмілдірік, тұсау, шідер және т.б.
Негізгі талаптар: қалыңдығы мен ауданы бойынша толық иленуі, біркелкі майлануы, жақсы жуылуы. Боялған жағдайда түсі біркелкі, дақсыз, ылғалды үйкеліске төзімді болуы қажет.
3) Техникалық былғары
Техникалық былғары тағайындалуына қарай жетекті қайыс белдікке, машина бөлшектеріне және әртүрлі техникалық бұйымдарға арналған түрлерге өңделеді. Көбіне ірі қараның ауыр терілері, кей жағдайда бұзау терісі сияқты ұсақ шикізат қолданылады. Илеуде өсімдіктік, хромдық-өсімдіктік және хромдық тәсілдер пайдаланылады.
Маңызды қасиеттері: жоғары сапа, төмен су сіңіргіштік, жыртылуға жоғары төзімділік. Былғары тығыз, бірақ қатты емес; иілгіш; жеңіл штампыланатын; қыртыссыз және бүкпесіз болуы керек. Сұрыптары: 1–3.
4) Киімдік-галантереялық былғарылар
Бұл топ екіге бөлінеді: киімдік және галантереялық былғары. Киімдік былғары негізінен хромдық иленген қой терісінен өндіріледі.
Негізгі көрсеткіштер
- Қалыңдығы: 0,6–1,2 мм
- Ауданы: 60 дм²-ден төмен емес
- Түстері: көбіне қара және қоңыр
Сапа талаптары
Бояуы біркелкі, дақсыз, 180°С-қа дейін үтіктегенде тұрақты болуы тиіс. Былғары жұмсақ әрі толық, толық иленген, қалыпты майланған, майлы дақсыз, жақсы тегістелген, қыртыссыз және бүкпесіз болуы қажет. Бахтармасы жақсы сүргіленген, тегіс әрі жылтыр болуы тиіс. Сұрыптары: 1–5.
5) Былғары өндірісінің сызбанұсқасы
Былғарыға айналатын тері өндірісте бірізді операциялар тізбегінен өтеді. Төмендегі схема негізгі кезеңдердің логикасын жинақтайды.
- 1Өндірістік партияға шикізатты іріктеу
- 2Жібіту
- 3Жүннен арылту
- 4Шелдеу
- 5Бөлу (юфть және хромдық иленген былғары үшін)
- 6Жұмсарту (юфть және хромдық иленген былғары үшін)
- 7Пикелдеу (хромдық және аралас иленген былғары үшін)
- 8Илеу: өсімдіктермен, хромдық немесе аралас
- 9Бояу және майлау (хромдық иленген былғары және юфть үшін)
- 10Кептіру және әрлеу
Негізгі операциялар үш топқа біріктіріледі: 1) жарғақты дайындау (жібіту–күлдеу), 2) илеу, 3) кептіру және әрлеу.
II бөлім. Былғары шикізаты
Былғары өндірісінің негізгі шикізаты — мал терілері: ірі қара, жылқы, қой, ешкі, шошқа, түйе және теңіз аңдарының терілері. Тері — ағзаны механикалық әсерлерден және атмосфералық құбылыстардан қорғайтын сыртқы жабын. Сонымен бірге ол бөлінді шығару қызметін атқарады (тер, май және т.б.).
1) Терінің топографиясы, құрылысы және химиялық құрамы
Терінің топографиясы
Тері қалыңдығы, жыртылуға төзімділігі, созылғыштығы, сондай-ақ су, тұз, май және ақуыз мөлшері бойынша топографиялық аймақтарға бөлінеді. Бұл аймақтар — мал денесінің нақты бөліктеріне сәйкес келетін, қасиеттер жиынтығымен ерекшеленетін тері бөліктері.
Негізгі аймақтар (жылқыдан басқа)
Бас, мойын, жонарқа, қол терісі және табан.
Жылқы терісі
Алдыңғы жақ терісі және сауыр терісі болып бөлінеді.
Жонарқа (чепрак) — терінің ең құнды бөлігі: құрылымы тығыз, қалыңдығы жоғары, ақуыз мөлшері көбірек. Қол және мойын бөліктерін бөліп алу операциясы чепрактау деп аталады.
Мойын терісі — бас пен жонарқа арасындағы алдыңғы бөлік; тығыздығы төмендеу, қыртыстары жиірек кездеседі.
Қол терісі — бүйір жақ бөліктер; өзеңі борпылдақтау, қалыңдығы салыстырмалы түрде төмен.
Табандар — аяқ тұстарын жауып тұратын шеткі бөліктер; жұқа, борпылдақ, тығыздығы төмен.
Құйымшақ және сирақ тұстары қосымша бөліктер ретінде қарастырылады; өзең тығыздығы төмен және беріктігі аз.
Жылқы сауыр терісіндегі ең қалың әрі тығыз жер шпигель деп аталады.
Терінің құрылысы (гистологиялық қабаттар)
Терінің тіндік құрылысын гистология зерттейді. Микроскопиялық деңгейде мал терісі үш негізгі қабаттан тұрады:
- 1 Қыртыс (эпидермис) — жұқа үстіңгі қабат; дайындау операцияларында жойылады.
- 2 Өзең (дерма) — былғарыға айналатын негізгі қабат; коллаген, эластин және ретикула талшықтарынан тұрады. Емізікше және торлы қабаттарға бөлінеді.
- 3 Тері асты клетчаткасы (шел қабаты) — борпылдақ құрылымды, май мен қан тамырлары көп; өңдеу барысында алынып тасталады.
Жүнді жабын біркелкі емес: қылшық (ұзын, қатты) және мамық (қысқа, нәзік) түктерден тұрады. Қылшық өзеңде тереңірек орналасады.
Терінің химиялық құрамы
Тері негізінен су, минералды тұздар, май және ақуыздардан тұрады.
Су
Жаңа сойылған, консервіленбеген «жас теріде» су мөлшері әдетте 65–70%. Бұл көрсеткіш малдың жынысына, жасына және түріне байланысты өзгереді.
Минералды тұздар
Орташа мөлшері 1–1,5%. Эпидермисте көбірек (~2%), шел қабатында аздау (~0,5%) болады.
Май
Май мөлшері малдың түріне, жасына, жынысына және қоректенуіне тәуелді. Әсіресе шошқа мен қой терісінде көп болып, 30%-ға дейін жетуі мүмкін.
Ақуыз
Былғары өндірісі үшін шешуші мәнге ие негізгі құрамдас. (Берілген мәтін осы бөлімде үзіліп аяқталады.)