Ғарифолла Құрманғалиев туралы

ХІХ ғасырда эпикалық кең тынысты әннің асқан шебері болған Мұхиттың мұрасын кейінгі ұрпаққа жеткізгендердің ішінде Ғарифолла Құрманғалиевтің орны бөлек. Халық сүйіп тыңдайтын, екпіні де қуаты қатар жүретін сирек дауыс иесі ретінде ол Мұхит әндерін Орал өңірімен шектемей, алыс аймақтарға дейін кең таратты.

Республиканың батыс өңірлерінде Мұхит әнін орындамаған өнерпазды кәсіпқой әнші деуге болмайды деген түсінік орныққан. Осыған байланысты бүгінгі мамандар Мұхит әндерінің авторлығы мен нұсқаларын нақтылауға бағытталған зерттеу жұмыстарын жалғастырып келеді. Ал орындаушылық өнері бүкіл Қазақстанға үлгі болған Ғарифолла Құрманғалиев «екінші Мұхит» атанды.

Әнші өз өлкесінің халық әндері мен термелерін — халықтық та, авторлық та үлгілерін — табиғи болмысымен, көркем нақышымен орындай білді. Батыс Қазақстан әуендерінің бірнеше аймақтық нұсқалары да оның репертуарында кең орын алды:

• Атыраулық үлгілер: «Гурьев», «Гүлжан-Сара»
• Маңғыстаулық дәстүр: Қайыптың «Ақбөбегі»
• Ақтөбелік нұсқалар: Сары Батақовтың әні

«Егер адам талантты болса, онда ол барлық жағынан да талантты» деген сөз Ғарифолла болмысына дөп келеді. Ол концерттік орындаушы әрі опералық әнші ретінде қазақ мәдениетінде өшпес із қалдырды.

1934 жылдан 1966 жылға дейін опера сахнасында Құрманғалиев жиырмадан астам партия орындады. Қуатты да анық дауысы және таңғалдырарлық актерлік шеберлігі оған ұлттық та, шетелдік те операларда қайталанбас бейнелер сомдауға мүмкіндік берді.

Құрманғалиев опералық спектакльдерде жасаған бейнелерінің бір бөлігін қазақ киносына да алып келді. Дегенмен оның актерлік дарынын жан-жақты ашқан кеңістік — дәл кино болды: онда ол қимыл-қозғалыс мәдениетін, ым-ишара әдебін мүлтіксіз меңгеріп, образды жаңа қырынан көрсетті.

Оның от шашқан жанары, сахналық мінезі мен табиғи харизмасы көрермен жадында ұзақ сақталды.

Ғарифолланың сахналық ғұмырының едәуір бөлігі гастрольдік сапарларда өтті. Қай жерде өнер көрсетсе де, халық оны қуана қарсы алып, ұзақ қол шапалақпен қолдап отырды.

Орындаушылықтың халықтық мектебінен өткен Құрманғалиев дәстүрлі оқыту жүйесін сақтаудың маңызын өзгелерден тереңірек түсінді. 1967–1984 жылдары ол Республикалық эстрадалық-цирк студиясында ұзақ уақыт ұстаздық етіп, талай шәкірт тәрбиеледі.

Отбасылық мұрағатында Ғарифолланың орындаушылық өнерге қатысты өз пайымы тұрғысынан халық тәжірибесін сүзгіден өткізген қызықты әдістемелік жазбалары мен күнделіктері сақталған. Бұл деректер оның өнерге тек сахналық құбылыс ретінде емес, жауапкершілігі зор мәдени жүйе ретінде қарағанын аңғартады.

Қалай болғанда да, Құрманғалиев — ғажайып өнер иесі. Өкінішке қарай, шәкірттері оның шалқар талантының тек тамшысын ғана татып, ешқайсысы Ғарекеңдей шырқау биікте ән сала алмады деген пікір жиі айтылады.