ГЕОДЕЗИЯ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ МАҒЛҮМАТТАР
Геодезия туралы түсінік
Геодезия — жер туралы ғылымның ежелгі салаларының бірі. «Геодезия» сөзі грек тілінен аударғанда «жерді бөлу» деген мағынаны білдіреді. Бұл ғылым адамзаттың практикалық қажеттіліктерінен туындап, жер бетін өлшеу және бөлу жұмыстарымен бірге қалыптасты.
Қазіргі геодезия — көп қырлы ғылым. Ол геодезиялық және басқа да арнайы аспаптармен жүргізілген өлшеулерді математикалық және графикалық өңдеу арқылы күрделі ғылыми, ғылыми-техникалық және инженерлік есептерді шешеді.
Геодезияның негізгі міндеттері
- Жердің фигурасын, пішінін, көлемін және сыртқы гравитациялық тартылысын (тартылыс күшін) анықтау.
- Берілген координаталар жүйесінде жер бетіндегі нүктелердің орнын анықтау.
- Жер бетінің картасы мен планын жасау.
- Құрылыстарды жобалау, салу және пайдалану үшін өлшеу жұмыстарын орындау.
Жалпы алғанда, геодезия пәні — Жердің пішінін зерттейтін, жер бетін өлшеп, оны план және карта арқылы бейнелейтін ғылым.
Геодезияның салалары
Даму барысына және шешілетін мәселелердің деңгейіне қарай геодезия бірнеше дербес ғылыми және ғылыми-техникалық салаларға бөлінеді.
Жоғары геодезия
Жердің және басқа планеталардың пішіні мен көлемін зерттейді, сондай-ақ геодезиялық тірек пункттерін құру кезінде туындайтын есептерді қарастырады.
Топография
Шағын аумақтарды түсіру әдістерін және олардың бейнесін планда толық әрі дәл көрсету тәсілдерін зерттейді.
Картография
Үлкен территорияларды картаға түсіру әдістерін, карталарды құрастыру үдерістерін, карталардың түрлерін және оларды жасау мен көбейту технологиясын зерттейді.
Инженерлік геодезия
Инженерлік құрылыстарды ізденіс, жобалау, салу және пайдалану кезеңдерінде орындалатын геодезиялық жұмыстардың әдістерін қарастырады.
Басқа ғылымдармен байланысы
Геодезия көптеген ғылыми пәндермен тығыз байланысты: математика, астрономия, физика, механика, автоматика, электроника, география, фотография және сызу.
Негізгі өзара ықпалдастық
- Математика — өлшеу нәтижелерін өңдеу және талдау әдістерімен қамтамасыз етеді.
- Астрономия — нүктелер координаталары мен астрономиялық азимуттар туралы бастапқы мәлімет береді.
- Физика және механика — геодезиялық аспаптардың тетіктерін есептеу мен құрастыруда қолданылады.
- Автоматика және электроника — аспап жасауда кеңінен пайдаланылады.
- География — жер бедерін және табиғи жамылғыларды дұрыс бағалауға көмектеседі.
- Фотография және сызу — түсірістерді өңдеу және план-карталарды графикалық рәсімдеу үшін қажет.
Осы салалардың дамуына қарай геодезияның ғылыми мазмұны үнемі жаңарып, заманауи аспаптармен өлшеу және есептеу әдістерімен толықтырылып келеді. Бүгінде көптеген инженерлік бағыттар геодезиялық сүйемелдеусіз дами алмайды.
Еліміздегі геодезиялық қызметтер
Геодезиялық жұмыстардың орындалу ерекшеліктеріне қарай геодезия бірнеше түрге бөлінеді. Әрбір бағыт нақты ортада өлшеу жүргізіп, алынған деректерді өңдеу арқылы жоспарлау, жобалау және басқару міндеттерін шешуге қызмет етеді.
Жер үсті геодезиясы
Жұмыстар тікелей жер бетінде орындалады. Мақсатқа қарай әртүрлі аспаптар қолданылады, ал өңдеу нәтижесінде жер бетінің планы мен картасы жасалады. Бұл қызмет еліміздің барлық өңірлерінде жүргізіледі.
Аэрогеодезия
Ұшақ арқылы әуеден түсірілген фотосуреттер арнайы аспаптармен өңделіп, талданады. Әсіресе тайга, шөл, таулы аймақ секілді қолжетімі қиын аумақтарда, сондай-ақ жол құрылыстарын жобалауда және орман шаруашылығында тиімді.
Ғарыштық геодезия
Жер серіктері арқылы алынған ғарыштық түсірілімдер мен өлшемдер негізінде жердің бейнесі және оның бөліктері зерттеледі, кеңістіктік деректер нақтыланады.
Жер асты геодезиясы (маркшейдерия)
Жер астында және жер қабатының үстіңгі бөліктерінде жүргізілетін арнайы жұмыстар. Мысалы: шахта, карьер, метро құрылыстары мен кен орындары.
Су асты геодезиясы
Теңіз, көл және өзен түбінің бедерін зерттеуге бағытталған жұмыстар. Соңғы жылдары бұл бағыттың маңызы артып келеді.
Қазақстандағы ұйымдастыру және бақылау
Қазақстан Республикасында Министрлер кабинеті қаулысына сәйкес 1992 жылғы 10 қаңтарда Министрлер кабинеті жанынан Геодезия және картография бас басқармасы (ГКББ) құрылды.
ГКББ құрамында орталық картография қоры бар, онда картографиялық-геодезиялық жұмыстардың материалдары сақталады.
Мемлекеттік геодезиялық қадағалау басқармасы (МГҚБ) топографиялық-геодезиялық жұмыстарды жүргізуге рұқсат береді, олардың сапасын бақылап отырады және бастапқы деректерді жүйелейді (мысалы, мемлекеттік геодезиялық пункттер координаталарының каталогтары).
Инженерлік геодезия: мәселелері және маңызы
Кез келген инженерлік құрылысты жобалау және салу үшін инженерлік геодезиялық жұмыстар қажет. Олар автомобиль және темір жолдар, каналдар, гидротехникалық құрылыстар, көпірлер, аэродромдар, құбырлар, электр және байланыс желілері сияқты нысандарда кеңінен қолданылады.
Сонымен қатар инженерлік геодезия әртүрлі өнеркәсіптік және азаматтық ғимараттарды салу кезінде, пайдалы қазбаларды іздеу, барлау және өндіру жұмыстарында, сондай-ақ нысандардың қисаюы, созылуы, бұзылуы сияқты деформацияларын анықтауда маңызды рөл атқарады.
Жалпы айтқанда, инженерлік геодезия — құрылысты ізденіс, жобалау, салу және пайдалану кезеңдерінде орындалатын геодезиялық жұмыстардың әдістерін қарастыратын сала.
Жол құрылысы мысалындағы кезеңдік жұмыстар
- Ізденіс кезеңі: ірі масштабты топографиялық материалдар жасау, геодезиялық тірек торларын дамыту, құрылыстың басты өстерін жерге шығару үшін арнайы өлшеулер орындау.
- Жобалау кезеңі: құрылыс алаңы туралы топографиялық деректерді, геологиялық және гидрогеологиялық нысандардың орналасуын жинау; жобаны техника-экономикалық және пайдалану талаптарына сай әзірлеу.
- Салу кезеңі: құрылыстың басты өстері мен шекарасын жобамен сәйкестендіріп жер бетінде белгілеу; жолдың геометриялық пішіні мен көлемін қамтамасыз ету; атқару түсірісі арқылы жобадан ауытқуларды анықтау.
- Пайдалану кезеңі: нысанның беріктігін тексеру; бөліктер мен элементтердің иілу, сығылу, тартылу деформацияларын анықтау; тербелу мен шөгуді бақылау.
Құрылыс инженеріне қойылатын геодезиялық талаптар
- Карта және планмен сауатты жұмыс істеу, картаны оқи білу.
- Жер бетін түсіру жұмыстарының әдістерін қолдана білу.
- Аэрофототопография әдістерін меңгеру.
- Инженерлік құрылысты жобадан жер бетіне шығару жұмыстарын орындай білу.