Стиль сөзінің мағынасы
Оқу-әдістемелік материалдар туралы
Бұл мәтін «Қазақ тілінің стилистикасы» және «Стилистика және тіл мәдениеті» пәндеріне арналған оқу-әдістемелік материалдардың мазмұны мен негізгі ұғымдарын жинақтайды. Материалда глоссарий, дәріс мазмұны, сөйлеу мәдениеті, функционалды стилистика және стиль туралы түсініктер берілген.
Құрамы
- Глоссарий
- Дәріс сабақтарының мазмұны
- Тәжірибелік сабақтар
- Студенттердің өздік жұмысы
- Әдебиеттер
Негізгі бағыт
Тілді тек жүйе ретінде емес, қолданыс және қызмет бірлігінде қарастыру. Яғни, тілдің коммуникативтік мүмкіндігі сөйлеу процесінде толық ашылады.
Тәжірибелік мәні
Тіл мәдениетін жетілдіру: әдеби норма, сөйлеу әдебі және тиімді қарым-қатынас қағидалары арқылы ауызша және жазбаша сөйлеуді дамыту.
1) Глоссарий: негізгі ұғымдар
Төмендегі терминдер стилистиканың, сөйлеу әрекетінің және тіл мәдениетінің өзегін құрайды. Анықтамалар ықшамдалып, тілдік тұрғыдан түзетіліп берілді.
Стилистика
Тіл білімінің көркемдегіш амал-тәсілдерді, тілдік бірліктердің қолданылу аясын, қатысымдық қызметін зерттейтін саласы. Ол фонетикалық, лексикалық, грамматикалық тәсілдердің қолданылу принциптерін айқындап, тілдік құралдардың коммуникативтік-прагматикалық және эстетикалық қызметін танытады.
Сөйлеу
Нақты уақыт пен кеңістікте жүзеге асатын тілдік әрекет. Дыбыстық және жазбаша түрлері болады. Тіл — қарым-қатынас құралы, ал сөйлеу — сол құралдың нақты қолданылуы; сөйлеу әрдайым нақты, тіл — абстрактілі жүйе ретінде қайталана алады.
Диалог
Екі немесе бірнеше адамның сұрақ-жауап түрінде тілдесуі. Диалогта сөздік құрам мен мағынаның қабылдануы, жауап беру жылдамдығы және ортақ жағдаят үлкен рөл атқарады.
Дискурс
Әлеуметтік, мәдени, психологиялық сияқты экстралингвистикалық факторлармен байланыста қарастырылатын мәтін. Ол белгілі бір оқиғаны баяндап қана қоймай, өмірлік жағдаятпен, адресатпен және мақсатпен ұштасады.
Паралингвистика
Сөйлеуде мағына жеткізетін, бірақ тілдік жүйеге тікелей жатпайтын құралдар жиынтығы: интонация, кідіріс, мимика, ишара және т.б. Вербалды емес қатынас тетіктерін қарастырады.
Риторика
Шешендік өнерді, прозалық және ауызекі көркем сөздің жасалуын зерттейтін пән. Поэтика және стилистикамен тығыз байланысты.
Монолог
Бір адамның үздіксіз сөйлеуі (дәріс, баяндама, әңгіме және т.б.). Монологта ойды жүйелеу, құрылымды сақтау және тыңдаушының қабылдауын ескеру маңызды.
Әдеби тіл
Орныққан нормалары бар, жалпыға ортақ түсінікті, қоғамдық қызметі әр алуан сұрыпталған тілдік жүйе. Ол жалпыхалықтық тілдің ең жүйеленген, өңделген түрі.
Тілдік амалдар
Сөз тудыру және сөйлем құрау ережелері. Ортақ, объективті категориялар ретінде тілдің көпшілікке түсінікті қатынас құралы болуына негіз болады.
Тіл мәдениеті
Әдеби тіл нормасын, оның даму бағытын және сөйлеу тілімен байланысын зерттейтін сала. Ерекшелігі — күнделікті өмірдегі жазу және сөйлеу тәжірибесіне тікелей жақын болуы.
Мәдениет
Адамның рухани және материалдық әлемін, білімдарлық (интеллект) пен сезімдік қасиеттерін танытатын белгілер жиынтығы. Оның маңызды салаларының бірі — тіл мәдениеті.
2) Дәрістер: негізгі идеялар
Дәріс мазмұны стилистиканы тіл жүйесі мен тіл қолданысының тоғысындағы пән ретінде таныстырады және сөйлеу мәдениетінің практикалық маңызын алға шығарады.
1-дәріс. Стилистика мен тіл мәдениетінің ғылыми теориясы
Зерттеу нысаны
Стилистика тілдік құралдардың мәтіндегі қызметін, стильдік реңкін, орындылығын және әсер ету күшін қарастырады. Негізгі назар — тілдің функционалдық табиғатында.
Екі қыры
Тілдің жүйелік (құрылымдық) және қолданыстық (қызметтік) қырлары бірлікте, бірақ тең емес: мән толықтай қарым-қатынаста ашылады.
Қазіргі үрдіс
Коммуникативтік-функционалдық бағыт күшейіп, мәтін мен сөйлеу актісіне көңіл артты. Осыдан функционалды (жұмсалым) грамматика да дамыды.
Тілді тек бірліктер жүйесі ретінде сипаттау жеткіліксіз: тілдік тұлға мен жүйе коммуникацияға тек мүмкіндік ретінде қатысады. Ол мүмкіндік шынайы қарым-қатынас процесінде ғана іске асады. Демек, тілдің әлеуметтік қызметі тіл қолданысқа түскен сәтте нақты көрінеді.
Қолданыс барысында тілдің шығармашылық мүмкіндіктері ашылады: жағдаят, адресат, мақсат, мәдени орта сияқты сыртқы факторлар мағынаны байытады. Дайын үлгі мен стандарттылық қажет болғанымен, тілдің тірі табиғаты бұл қалыптылықты үнемі «еңсеріп», жаңа реңктер туғызады.
Стилистикалық мән мен әсер — о бастан функционалдық сипатқа ие: құралдың мәнерлілігі, орындылығы, қажеттілігі сөйлеуде айқындалады. Сондықтан тілді сипаттауда жүйелілікпен қатар функционалдық қыр да міндетті түрде ескерілуі тиіс.
Сөйлеу, тілдік амалдар, тіл мәдениеті
Адамның тілдік амалдарды пайдаланып пікірін, ойын білдіруі — сөйлеу. Сөйлеу анатомиялық мүшелердің қатысуымен жүзеге асқанымен, ол психикалық қабілет пен қоғамдық тәжірибеге тығыз байланысты.
Тілдік амалдар — сөз тудыру, сөйлем құрау ережелері. Олар ортақ әрі объективті болғандықтан, тіл көпшілікке түсінікті қатынас құралы қызметін атқарады. Әр коммуникативтік жағдайға сәйкес сөйлеудің өзіне лайық стилі қалыптасады.
Тіл мәдениеті қамтитын нормалар
- Тілдік норма: лексика, сөзжасам, грамматика, дыбысталу (орфоэпия).
- Этикалық норма: сөйлеу әдебі, сөз қолдану мәдениеті.
- Коммуникативтік норма: қарым-қатынастың тиімділік қағидалары.
Ойдың дамуы сөйлеумен өзара байланысты: ойды дәл жеткізу үшін лайықты сөз табу қажет. Сөйлеу мәдениетін жетілдірмей, жоғары ақыл мәдениетіне жету қиын.
Сөйлеудің түрлері
- Ауызша сөйлеу
- Жазбаша сөйлеу
- Диалогтық сөйлеу
- Монологтық сөйлеу
Мәнерлілік (әсер ету)
Сөйлеу ойды ғана емес, сезімді де сыртқа шығарады. Ауызша тілде эмоциялық реңк интонация, мимика, ишара арқылы көрінеді; жазба тілде бұл әсер сөзді дәл таңдау мен құрылымды сауатты құру арқылы жасалады.
Психологиялық айырма
Кей адам ауызша сөйлеуге шебер, бірақ ойын жазбаша жеткізуде қиналады; кей жазушының ауызша сөз саптауы әлсіз болуы мүмкін. Диалог «қосталған», ал жазбаша сөйлеу көбіне «қосталмаған» сипатта болады.
Шешендік өнер және тыңдай білу мәдениеті
Ел алдында шебер сөйлеу — еңбекті, жаттығуды, көп оқуды талап етеді. Шешендіктің эстетикалық қуаты көркемдік талғам мен тәсілдерді орынды қолданудан туады. Цицеронның ойынша, қалам — көркем сөздің ең сенімді жаттықтырушысы; шешеннің өз стилі мен өз мәнері болуы шарт.
Сөйлеу мәдениетінің бір бөлігі — тыңдай білу. Әңгіме үстінде сөзді бөлмеу, қарсы пікірді әдеппен айту, сұраққа нақты жауап беру — диалог әдебінің негізі. Көп сөйлеу, бір ойды қайта-қайта қайталау, сұрақты елемеу тыңдаушыны жалықтырып, қарым-қатынасты әлсіретеді.
Қаратпа сөз мәдениеті
Қоғамдық ортада қаратпа сөздің сыпайы әрі табиғи болуы маңызды. Қазақ тіліндегі «Апай», «Ағай», «Қарындас», «Інім» сияқты қаратпа сөздер қарым-қатынасқа жылылық қосып, сөйлеу әдебін сақтауға көмектеседі.
Ұлылардан ұлағат
«Ой көрігінен сомдалып шыққан сөздің шынайысы да, жалғаны да болады».
«Әр сөздің айтылуына қарай мың мағынасы бар».
«Тіл — ішкі сырды сыртқа шығаратын құрал».
«Сөйлеу мәдениеті өспейінше, жоғары ақыл мәдениетіне жетуге болмайды».
«Тіл қаруы — сөз, сөз қаруы — ой. Ақылды ой, алғыр сөз адамның ең жоғары қасиеті».
Бақылау сұрақтары
- 1.Стилистика дегеніміз не?
- 2.Стилистика мен тіл мәдениетінің ғылыми теориясы нені қарастырады?
- 3.Сөйлеу мен тілдік амалдардың байланысы қандай?
- 4.Мәдениет ұғымы қалай түсіндіріледі?
Пайдаланылатын әдебиеттер
- М. Балақаев, Е. Жанпейісов, М. Томанов, Б. Манасбаев. Қазақ тілінің стилистикасы. Алматы, 2010.
- Р. Сыздықова. Сөз құдіреті. Алматы, 2012.
- А. Байтұрсынов. Тіл тағылымы. Алматы, 1992.
- М. Балақаев. Тіл мәдениетінің мәселелері. Алматы, 2010.
2-дәріс. Функционалды стилистикадағы стильдер жүйесі
Бұл бөлім функционалды стилистиканың мазмұнын, «стиль» терминінің тарихын және функционалдық стиль мен экспрессивті-эмоционалдық стильдің арақатынасын түсіндіреді.
«Стиль» сөзінің төркіні
«Стиль» латынның stylos («жазу құралы») сөзінен шыққан. Кейін «жазу мәнері» мағынасында орнығып, тіл білімінде кең ұғымға айналды.
Көп мағыналылық
Лингвистикада стиль «жазу мәнері», «сендіру тәсілі», «мәнерлі сөйлеу», «жанрға тән тілдік құралдар жүйесі» сияқты мағыналарда қолданылып келді.
Тарихи ығысу
Стилистика ұзақ уақыт риторикамен (шешендік өнерімен) астасып келді. ХХ ғасыр басында ғана риторикадан дараланып, тілдің қолданылу заңдылықтарын жеке зерттеу саласына айналды.
Функционалды стилистика тілдің әлеуметтік табиғатын, құрылымдық және қызметтік қырларының байланысын, тілдің қызмет ету заңдылықтарын және тіл мен ойлаудың арақатынасын қарастырады. Тіл ғылымындағы маңызды жаңалықтардың бірі — тілдің қос қырлылығы: жүйе және қызмет бірлігі ретінде танылуы.
Қазақ тіл білімінде стилистиканы арнайы зерттеу кейінірек қарқын алғанымен, орыс тіл біліміндегі дәстүрлі зерттеулер мен ғылыми пікірталастар (мақсат-міндет, функционалды стильдер, стилистиканың тіл біліміндегі орны) бұл саланың әдіснамалық негізін айқындауға ықпал етті.
Белинскийдің пайымдауынша, сөйлеу мен жазудың «техникалық жақтары» — тілдік құралдарды қолдану тәсілдері мен заңдылықтары — стилистиканың зерттеу өрісіне жатады. Дегенмен, стиль ұғымының бірыңғай, бәріне ортақ анықтамасы әлі де күрделі мәселе болып қала береді.