Неміс романтизмі
Германиядағы романтизмнің ұлттық тағдыры
Германиядағы романтизм тағдырының өзіндік ерекшелігі бар. Бұл жалпыеуропалық қозғалыс XVIII–XIX ғасырлар тоғысында пайда болып, қоғамдық және рухани алғышарттар дәл осы елде қалыптасқанына қарамастан, романтизм дүниетанымдық-көркемдік жүйе ретінде толыққанды түрлеріне Германияда салыстырмалы түрде кейінірек жетті. Осы жерден неміс романтизмінің ұлттық жолының түп-тамыры көрінеді.
Неміс романтизмінің даму логикасын терең ұғыну үшін мәселенің екінші қыры да маңызды. Романтизм «сыртқы шындық пен жалпы дүниеге» (Гегель) жеке адамды қарсы қоятын таным ретінде Неміс буржуазиялық революциясы басталар қарсаңындағы дәуірде кездейсоқ пайда болған жоқ. Бір жағынан, революциялық рух романтиктердің қиялын қанаттандырды; екінші жағынан, буржуазиялық мазмұн олардың көңіліне күмән ұялатты. Ал рухани «арақашық жақындық» шешуші рөл атқарды.
Негізгі айырма
Германияда (әсіресе Англиямен салыстырғанда) романтикалық қиялшылдық белгілі бір дәрежеде өмірден «алысқа кетіп қалмай», өз дәуірінің сынағынан өтіп, заманымен үндестік табуға ұмтылды. Тіпті қоғамға қарсы қойылған тұлға бейнесі жасалғанның өзінде, әңгіме сол уақыттың нақты адамы туралы өрбіді.
Кейінірек, XX ғасырдың 30-жылдарында неміс әдебиеті мен рухани өмірінің аса қуатты арнасына айналған реализм романтиктер шығармашылығының жетілуіне де әсер етті. Бұл ықпал кемелденген Мюссе, Жорж Санд, Гюго секілді қаламгерлердің тәжірибесімен қабыса байқалады.
Осылайша романтикалық идеялар мен пішіндердің тазару, жаңғыру, түрлену кезеңі келеді. Табиғаты терең, мазмұны сан алуан бұл дәуірдің көркемдік келбетін танытатын шығармалар қатарында Альфонс де Ламартин мен Виктор Гюго туындылары айрықша аталады.
Альфонс де Ламартин (1790–1869)
Шығармашылық ғұмырнама және поэтикалық бедер
Альфонс де Ламартин XIX ғасырдың 1820-жылдарында француз поэзиясында ең жарқын тұлғалардың бірі ретінде танылды. Оның кең тараған жинақтары: «Поэтикалық ойлар» (1820), «Жаңа толғаныстар» (1823), «Поэтикалық және діни үндестік» (1830).
Қабылдануы және қоғамдық бейнесі
Жинақтарында Жозеф де Мэстрге, Шатобрианға, Бональдқа арналған одалар болғандықтан және діни лирикаға кең орын берілгендіктен, дәстүршіл орта Ламартинді тез арада «өз адамы» ретінде қабылдады. Ол әдеби салондарда да, дипломатиялық қызметте де көзге түсті.
Алайда Июль революциясы қарсаңында Ламартин Бурбондар сарайының ресми саясатымен келіспейтінін жариялап, қызметінен кетеді. Революцияны байыпты түрде қолдап, либералдар жағына өтеді.
Неміс оқырманы Ламартиннің әуезді, мұңға толы жырларынан тек діни не монархиялық сарындарды ғана емес, жүрекке жақын өзге де әуендерді аңғарды. Ақынның үздік өлеңдерінде ол ойшыл, сезімтал, даңғазасыз, оқшау қалпы басым лирик ретінде көрінеді.
Жанрлық жаңалығы
Ламартиннің сүйікті жанры — лирикалық элегия. Бұл сол кезеңдегі неміс поэзиясы үшін тосын жаңалық болды: бір жағынан, жоғары классикалық одалар дәстүрінен алыстамайды, екінші жағынан, сөз саптауды жаңа сезімталдық кеңістікке бұрады.
Пьер-Жан Беранже (1780–1857)
Саяси сатира және ән поэзиясы
Пьер-Жан Беранже 1798 жылдан бастап өлең жаза бастайды. Ол көтеріңкі жанрлардың — ода, гимн, дифирамбтың — дамуына үлес қосып, ән поэзиясының ықпалды түрлерін қалыптастырды: марш-ән, үндеу-ән, памфлет-ән, сатиралық ән, публицистикалық өлең, элегия.
Реставрация дәуіріндегі уытты сын
- король өкілетін әжуалау («Шексіз аз»);
- эмиграциядағы тоғышар дворяндарды түйреу («Маркиз де Караба», «Ақ кокарда»);
- католик дін иелері мен иезуиттерді сынау («Әулие әкелер», «Албастының ажалы»).
Ақын бұларға қарсы Наполеон солдаттарының ұнамды бейнелерін жасайды («Қарт сержант», «Қарт капрал») және оларды отанға адал азаматтар ретінде танытады. Еркін ойы мен саяси сатирасы үшін Беранже екі рет сотталып, түрмеге қамалды.
Ол 1830 жылғы Шілде революциясына қатысып, оның жеңісін жырлады. Халықты бақытқа жеткізудің жолын утопиялық социализм идеяларынан іздеп, сол ағымның басшыларын мадақтады. 1840 жылы халық наразылығы оның «Топан су» атты өлеңінен айқын сезіледі.
Әдеби беделі
К. Маркс Беранжені «өлмейтін ақын» деп атады. В. Г. Белинский, Н. Г. Чернышевский, Н. П. Добролюбов оның мұрасын жоғары бағалады. Өлеңдері орыс тіліне кеңінен аударылып, кейінгі кезеңдерде де көптеген көрнекті аудармашылардың назарын аударды. Беранженің бірқатар өлеңдері қазақ тіліне де тәржімаланған.
Виктор Гюго (1802–1885) және романтизмнің «қайта жаңғыруы»
Романтизмнің қайта жаңғыру дәуірінде Виктор Гюго шығармашылығының алғашқы кезеңі ерекше мәнге ие. 1820-жылдардың соңына қарай Гюго есімі Германиядағы романтикалық қозғалыстың символына айналды. Оның «Кромвель» драмасына жазған алғысөзі романтизмнің негізгі манифестерінің бірі ретінде қабылданды, ал «Эрнани» қойылымы романтизмнің түпкілікті жеңісі ретінде тарихқа енді.
Жанрлық кеңдік
Гюго бірден дерлік барлық жанрда жазды: одалар (1822), балладалар, романдар, драма, әдеби-сын мақалалар.
Теориялық ықпал
«Conservateur litteraire» журналындағы және өзге басылымдардағы мақалалары оны жаңа әдеби қозғалыстың беделді теоретигіне айналдырды.
Суреткер миссиясы
Гюго суреткер-жаратушының «пайғамбарлық» рөліне сенді, бірақ әлемдік тәртіптің түбіне қарсы максималистік бүлікшілдікке толық берілмеді.
Романтизм, трагедия және қоғамдық сенім
Гюго адам трагедиясын үздіксіз көрсетеді, бірақ оны тек «жазмыш» деп түсіндіріп қана қоймайды: оқиғадағы кездейсоқтықтар сырттай ғана тағдырға ұқсайды. Ішкі өзек — өркениет пен прогрестің жалпы заңдарына деген сенім. Гюго трагедияға әкелген кемшіліктің қай жерде кеткенін және оны қалай түзетуге болатынын іздеуге ұмтылды.
1820-жылдар басындағы сыни еңбектерінде ол жазушы парызын «көркем шығармада пайдалы ақиқатты айту» деп түсіндіреді: шығарма қоғамға қызмет етуі, болашаққа сабақ болуы тиіс. Бұл ұстаным оның өмірінің соңына дейін сақталды және ағартушылық дәстүрмен астаса байланысады.
Түйінді ұғым
Гюго үшін романтизмнің іргетасы — әлемді жоққа шығару емес, керісінше, әлемді бар қалпында қабылдай отырып оның ішкі үйлесімін табуға ұмтылу.
Поэтикалық жаңалықтар және форманы «азат ету»
«Кромвельге» алғысөзінде Гюго жаңа дәуір өнерінің драмалық сипатын дәлелдеуге ұмтылып, эпопеяны антикалық заманның биік табысы деп бағалайды. Оның өз лирикасы да буырқанған драматизмге толы, бірақ бұл драматизмнен жоғары тұратын эпикалық ынта бар: «әлемді, ғасырды тұтастай қамту» талпынысы.
Оның поэтикасы классикалық қалыпты батыл босаңсытумен ерекшеленеді: ырғақ пен шумаққа тәжірибе жасайды, ой мен оқиғаның қозғалысын ырғақ арқылы беруге ұмтылады (мысалы, «Аспан оты», «Диюлар»). Жас Гюгоның ең жемісті жаңалығы — өлең құрылымын еркіндетуі; бұл кейінгі лириканың ырғақтық байлығын сақтауға жол ашты.
Көтеріңкі ода жанры да біртіндеп классицизмнің қасаң бедерлерінен арыла бастайды; оның орнына орта ғасырлар тақырыбына жақын балладалар, көне аңыздар мен халықтық наным-сенімдерге негізделген қиял-ғажайып әуендер қосылады («Сильф», «Перизат», «Фея»). Романдарында («Бюг Жаргаль», «Исландық Ган») «жергілікті колорит» поэтикасы маңызды рөл атқарады, ал «Шығыс әуендері» жинағында романтикалық экзотизм айқын көрінеді.
Тарих пен халық: «Париж Құдайана соборы»
Романтикалық қозғалыс аясында Гюгоның тарихқа ерекше қызығушылығы қалыптасты: «адам және әлем», «адам және тарих» мәселелері оның дүниетанымының өзегіне айналды. Жазушы санасында халық — тарихтың шынайы күші деген ой бекиді.
Бұл тақырыптар «Париж Құдайана соборы» (1831) романында кең тоғысады. Мұнда тарихи өркениет мәселесі басым көрінеді: собор архитектурасының «тас тілі» арқылы бір дәуірдің рухы ашылады, ал Клод Фролло бейнесі арқылы құрғақ схоластиканың тұйығы көрсетіледі. Оған қарсы — кітап пен баспа мәдениетінің өрістеуі, жаппай сауаттану, сондай-ақ қоғамнан шеттетілген Эсмеральда мен Квазимодо бойындағы адамгершіліктің оянуы қойылады.
Романда халық кейде бейтарап көпшілік, кейде «заңсыздығымен» үрей туғызатын тобыр ретінде көрінгенімен, Гюго оны шеттетілу мен ашыну біріктірген қайыршылар әлемі арқылы түсіндіреді. Соқыр белсенділіктің өзінен де әділет идеясы аңғарылады: мұндағы «заңсыздық» — қоғамдағы ресми заңсыздықтарға пародия, әділ сот жүйесін ұжымдық түрде әшкерелеу тәсілі.
Қорытынды түйін
1820-жылдардағы Гюго жолы — әлем, тарих және адам табиғатының терең қайшылықтарын сезіну жолы. Романтикалық өнер заманауи болмыстың байланыссыздығын өткір көрсеткенімен, Гюго үшін тәртіп пен үйлесім идеясы қымбат болып қала береді. Сондықтан ол романтикалық құралдар арқылы өнер мен әлемдегі үйлесімділікті ұйымдастыруға талпынды: драмалық қарама-қарсылық пен гротеск идеясын негізгі тетікке айналдырды.