Техногендік сипаттағы Төтенше жағдай
Төтенше жағдай деген не?
Төтенше жағдай — мемлекетке төнген қауіпке байланысты ел басшысы немесе парламент жариялайтын уақытша құқықтық режим. Ол табиғи апат, соғыс қаупі, техногендік авария, қоғамдық тәртіптің елеулі бұзылуы сияқты жағдайларда енгізіледі.
Бұл кезеңде азаматтардың құқықтары мен бостандықтары заңда белгіленген шектеулерге ұшырауы мүмкін, бейбіт кездегі кейбір нормалардың қолданылуы уақытша тоқтатылып, төтенше құқықтық шаралар енгізіледі. Төтенше жағдайдың уақыты, мерзімі және билікке берілетін өкілеттіктердің шегі Конституциямен айқындалады.
Төтенше жағдай жарияланған кезде мемлекеттік органдар өз қызметін жаңа құқықтық кеңістікте қайта ұйымдастырады: басқару тәртібі қатаңдайды, шешім қабылдау жылдамдайды, ал қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған шаралар күшейтіледі.
Төтенше жағдайдың белгілері және әсері
Төтенше жағдай — белгілі бір аумақта авария, зілзала немесе апат салдарынан туындап, адамдардың қаза табуына әкелген немесе әкелуі мүмкін, денсаулыққа, қоршаған ортаға және шаруашылық жүргізуші объектілерге зиян келтірген немесе келтіруі ықтимал, сондай-ақ халықты едәуір материалдық шығынға ұшыратып, тіршілік жағдайын бұзған немесе бұзуы мүмкін жағдай.
Негізгі салдарлар
- Адам өмірі мен денсаулығына қауіп.
- Экологияға және инфрақұрылымға зиян.
- Материалдық шығындардың өсуі.
- Тіршілік ету жағдайының бұзылуы.
ТЖ аймағы
Төтенше жағдай аймағы — төтенше жағдай туындаған нақты аумақ. Оның шекарасы жағдайдың сипатына, таралуына және келтірілген зиян көлеміне қарай белгіленеді.
Таралуына қарай төтенше жағдайлар: объектілік, жергілікті, өңірлік және жаһандық болып бөлінеді.
Төтенше жағдайлардың түрлері
Табиғи сипаттағы төтенше жағдай
Табиғи сипаттағы төтенше жағдайлар — дүлей зілзалалар (жер сілкінісі, сел, көшкін, су тасқыны және т.б.), табиғи өрттер, індеттер, малдың жұқпалы аурулары, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өсімдіктері мен ормандардың кеселдер мен зиянкестер арқылы зақымдануы салдарынан туындайтын жағдайлар.
Жер сілкінісінің қарқындылығы жиі Рихтер шкаласы бойынша бағаланады.
Техногендік сипаттағы төтенше жағдай
Техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар — өнеркәсіп және көлік авариялары, өзге де авариялар, өрттер мен жарылыстар, күшті әсер ететін улы, радиоактивті және биологиялық қауіпті заттардың таралуы (немесе таралу қаупі), үйлер мен ғимараттардың кенеттен қирауы, бөгендердің бұзылуы, сондай-ақ тіршілікті қамтамасыз ететін электр-энергетика, байланыс-коммуникация жүйелері мен тазарту құрылыстарындағы авариялар салдарынан туындайтын жағдайлар.
Жіктеу, тергеу және жауапкершілік
Төтенше жағдайларды жіктеу Қазақстан Республикасының Үкіметі бекіткен нормативтік актілерге сәйкес жүргізіледі. Объектілік және жергілікті ауқымдағы оқиғалар бойынша, әдетте, уәкілетті органдар мен жергілікті атқарушы органдар өкілдерінен құралған комиссиялар себептерді анықтап, бұзушылықтарды белгілеп, жауапты тұлғаларды айқындайды және зардаптарды жою мен қайталанудың алдын алу шараларын ұсынады.
Комиссияның өкілеттіктері
- Куәлар мен лауазымды тұлғалардан түсініктеме алу.
- Сарапшыларды тартып, кіші сараптама комиссияларын құру.
- Зиян көлемін бағалау және ұсыныстар әзірлеу.
Нәтижесі
Тергеу қорытындысы бойынша комиссия оқиғаның мән-жайын, себептерін және құқықтық талаптардың бұзылу сипатын көрсетіп, жауапты тұлғаларға қатысты шаралар ұсынуы, сондай-ақ зардаптарды жою және алдын алу бойынша іс-шаралар жоспарын әзірлеуі мүмкін. Өңірлік және жаһандық ауқымдағы төтенше жағдайларды Үкімет шешімімен құрылатын комиссиялар қарайды.
Алдын алу: тәуекелді азайтудың жүйелі тәсілі
Төтенше жағдайлардың алдын алу — төтенше жағдай туындау қаупін мүмкіндігінше азайтуға, адамдардың өмірі мен денсаулығын қорғауға, залал мен материалдық шығынды қысқартуға бағытталған алдын ала жүргізілетін шаралар кешені.
Алдын алу шараларының негізгі бағыттары
Ғылыми және талдамалық жұмыс
- Мониторинг әдістерін әзірлеу және деректер банкін құру.
- ТЖ-ды болжау және тәуекелді бағалау.
- Алдын алу мен қорғану құралдарын жетілдіру.
Бақылау және хабарландыру
- Сейсмикалық, сел қаупін ескерту және радиациялық бақылау қызметтері.
- Қауіп туралы уақтылы хабарлау және халықты ақпараттандыру.
- Мамандарды даярлау және ТЖ білімін насихаттау.
Инженерлік-қорғаныс шаралары
- Сейсмикалық берік құрылыс және ғимараттардың беріктігін күшейту.
- Гидротехникалық және инженерлік-геологиялық қорғаныс.
- Көлік қауіпсіздігі және коммуникацияларды жетілдіру.
Ұйымдастырушылық талаптар
Қауіптілігі жоғары ұйымдар қаржы және материалдық резервтер құруға, ТЖ-дың алдын алу мен жою күштерін қалыптастырып, оларды тұрақты дайындықта ұстауға міндетті. Сондай-ақ, төтенше жағдай тәуекеліне байланысты қызмет түрлері міндетті сақтандыруға жатуы мүмкін.
Төтенше жағдайды жою: жедел әрекет ету
Төтенше жағдайларды жою жұмыстары — төтенше жағдай туындаған сәттен бастап жүргізілетін, адамдардың өмірін сақтауға, денсаулығын қорғауға, залал мен шығындарды азайтуға және төтенше жағдай аймағының кеңеюіне жол бермеуге бағытталған құтқару, авариялық-қалпына келтіру және өзге де кезек күттірмейтін әрекеттер.
Бірінші кезектегі іс-қимылдар
- Халықты қауіп аймағынан уақытша көшіру.
- Материалдық-техникалық ресурстарды жұмылдыру.
- Қауіпті объектінің жұмысын тоқтату немесе уақытша шектеу.
- Қоғамдық тәртіп пен объектілерді қорғауды қамтамасыз ету.
- Қозғалыс пен жүк тасымалына шектеу, қажет болса карантин енгізу.
- Құтқару және қалпына келтіру жұмыстарын жүргізу.
- Шұғыл медициналық көмекті дереу іске қосу.
- Қажет болғанда қосымша күштер мен құралдарды тарту.
Резервтер және қамтамасыз ету
Халықты, қоршаған ортаны және шаруашылық объектілерін қорғауды қамтамасыз ету үшін алдын ала материалдық-техникалық, азық-түлік, медициналық және басқа да ресурстардың мемлекеттік резервтері құрылуы мүмкін.
Эвакуация: қауіп аймағынан қауіпсіз жерге көшу
Эвакуация — адамдардың өмірін сақтау және өндірістің жұмыс істеуіне жағдай жасау мақсатында халықты және материалдық құндылықтарды төтенше жағдайлар аймақтарынан, сондай-ақ зақымдау құралдары қолданылуы ықтимал аудандардан ұйымдасқан түрде әкету (шығару). Эвакуацияланған халық қауіпсіз аймақта орналастыру пункттеріне жеткізіліп, ең қажетті тіршілік құралдарымен қамтамасыз етілуге тиіс.
Ұйымдастыру қағидаттары
- Мүмкіндігінше қысқа мерзімде жүргізіледі.
- Жаяу және көліктің барлық түрі қолданылуы мүмкін (аралас тәсіл).
- Орналастыру аудандары алдын ала белгіленіп, келісіліп бекітіледі.
- Есепке алу үшін эвакуациялық тізімдер мен құжаттар жүргізіледі.
Эвакуациялық органдар
Эвакуациялық комиссиялар — жергілікті атқарушы органдар мен ұйымдар жанындағы жұмысшы органдар. Олар эвакуация мен бытыраңқы орналастыру шараларын жоспарлауға, үйлестіруге және орындауға жауап береді. Қабылдау комиссиялары келген халықты қарсы алу, есепке алу, орналастыру және тұрмыстық қамтамасыз етуді бақылау міндетін атқарады.
Дайындық жұмыстарының мысалдары
- Көлікті, отырғызу/түсіретін пункттерді және маршруттарды дайындау.
- Жаяу шығару жолдарын таңдау, барлау және маршрут схемасын пысықтау.
- Байланыс пен хабарлау құралдарын әзірлеу.
- Қауіпсіз аймақта азық-түлік, дәрі-дәрмек, су қорын қалыптастыру.
- Уақытша жиналу пункттерін жабдықтау (медицина, тамақтандыру, күзет).
- Халықты және ұйым қызметкерлерін эвакуация тәртібіне алдын ала оқыту.
Ұйымдар мен жергілікті органдардың міндеттері
Төтенше жағдайлар саласында ұйымдар мен жергілікті атқарушы органдардың рөлі ерекше: жоспарлау, хабарлау, оқыту, қорлар құру, жою шараларын ұйымдастыру, сондай-ақ зардап шеккендердің әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз ету сияқты міндеттер кешенді түрде орындалады.
Ұйымдар
- Қауіпсіздік пен орнықтылықты арттыру шараларын жоспарлау.
- Қауіп туралы ақпарат беру және қызметкерлерді хабардар ету.
- Оқыту, жергілікті хабарлау жүйесін құру және әзірлікте ұстау.
Жергілікті атқарушы органдар
- Жергілікті ауқымда алдын алу және жою шараларын ұйымдастыру.
- Қаржыландыруды қамтамасыз ету және қорлар қалыптастыру.
- Зардап шеккендерді әлеуметтік қорғау және медициналық қызметті ұйымдастыру.
Қалпына келтіру
- Қоршаған ортаны сауықтыру шараларын жүргізу.
- Инфрақұрылымды және шаруашылық қызметті қалпына келтіру.
- Келтірілген зиянды өтеу тетіктерін іске асыру.