Соғыс жылдарындағы мектеп
Соғыс жылдарындағы халық ағарту ісіне түскен ауыр салмақ
Совет халқының фашистік Германияға қарсы соғысы орасан зор материалдық ресурстарды талап етті және еңбекке жарамды миллиондаған адамдарды бейбіт еңбек пен оқу үдерісінен бөліп әкетті. Соғыстың ауыр зардаптары халық ағарту ісіне де, совет мектебінің күнделікті өміріне де тікелей әсер етті.
Сан мыңдаған жоғары сынып оқушылары, мұғалімдер мен студенттер Совет Армиясы қатарына алынып, партизандық күреске аттанды. Мектеп ұжымдары мен оқушылар қорғаныс жұмыстарына, әуе шабуылынан қорғану шараларына, колхоз бен совхоздағы ауыл шаруашылық жұмыстарына, металл сынықтарын жинауға, дәрі-дәрмек әзірлеуге, майдангер отбасыларына қамқорлық көрсетуге белсенді қатысты. Мектептерде қоғамдық пайдалы еңбек кең өріс алды.
Балаларды эвакуациялау, интернаттар және жетімдікті еңсеру
Эвакуация және жергілікті қамқорлық
Майданға жақын өңірлердегі балалар тылға көшірілді. Жергілікті жерлерде олар үшін үлкен қамқорлық жасалып, мектеп-интернаттар ұйымдастырылды. Балаларды орналастыру үшін мектептер, әкімшілік ғимараттар және тұрғын үйлер жедел босатылды.
Соғыстың қатерлі алғашқы жылдарында шалғай тылдағы республика ретінде Қазақстанға балалар тиелген эшелондар күн сайын дерлік келіп отырды. Олардың арасында Ресей Федерациясының, Украинаның, Беларусьтің майдан шебіндегі аудандарынан әкелінген балалар үйлерінің тәрбиеленушілері болды.
Қиратылған мектептер ауқымы
Немістер уақытша жаулап алған аймақтарда он мыңдаған мектеп қиратылып, талан-таражға түсті. Мысалы, РСФСР аумағында шамамен 17 мың, Украинада 20 мың мектеп ғимараты жойылды.
Жетімдікті еңсеру — мемлекеттік міндет
Балалардың панасыздығы мен бақылаусыздығымен күрес ерекше маңызға ие болды. Соғыс жылдарында мыңдаған бала ата-анасынан айырылды. Оларға қамқорлық жасауды мемлекет өз міндетіне алды: Қазақстанның барлық облыстарында жаңа балалар үйлері ашылды.
Қазақстандағы балалар үйлері және қабылдау тәжірибесі
- Ұлы Отан соғысы жылдарында Қазақстанның балалар үйлерінде 45 мың бала тәрбиеленді.
- Мәскеудің Совет, Пролетар және Таган аудандарынан төменгі сынып оқушылары әкелініп, олар үшін Алматы, Жамбыл және Қызылорда облыстарында интернаттар ұйымдастырылды.
- Қазақстанда Польша балалары үшін де балалар үйлері ашылды.
- Ауыр сын сағаттарында Қазақстан майдан шебінен келген 149 балалар мекемесі мен оқу орнын орналастырып, қамқорлыққа алды.
- Мыңдаған бала еңбекші отбасыларына тәрбиелеуге берілді, ал жүздеген баланы жергілікті жұрт асырап алды.
Халық ағарту органдары балаларға қамқорлық көрсету, ата-анасыз қалған жасөспірімдерді жұмысқа орналастыру мәселелерімен күн сайын жүйелі түрде айналысты.
Мектептің күнделікті жұмысы: тапшылық, тәрбие және оқу сапасы
Тапшылыққа қарамастан жаппай оқыту тоқтаған жоқ
Мұғалімдер мен оқу құралдарының жетіспеушілігіне қарамастан, соғыс жылдарында балаларды жаппай оқуға тарту жұмыстары тоқтатылған жоқ. Оқытудың әр пәнінде патриоттық тәрбиеге ерекше көңіл бөлінді, дене тәрбиесі дамытылды, жастарға ауыл шаруашылығына араласуға қажетті агротехникалық білімдер берілді. Сонымен қатар халық арасында жалпы отан қорғау және саяси-көпшілік жұмыстарын жүргізуге қатысу, оқушыларды қоғамдық пайдалы еңбекке тарту мәселелері де назардан тыс қалмады.
Жаппай оқытуды ұйымдастыру үшін қосымша мектептер ашылды, мұғалімдер жедел даярланды, оқуға тартылатын балалардың есебі мұқият жүргізілді. Осы шаралар нәтижесінде мектепке тартылған балалар саны өсіп отырды.
7 жастан қабылдау
1944–1945 оқу жылынан бастап оқушылар мектепке 7 жастан қабылдана бастады.
Кешкі мектептер
Мектепті тастап, еңбекке араласқан жастар үшін 1943 жылдан бастап кешкі мектептер ашылды.
Оқу мазмұнын жаңарту
Физика, химия және жаратылыстану пәндерінің бағдарламаларына өзгерістер енгізіліп, олардың өмірмен байланысы күшейтілді. 1941 жылдан бастап ауыл шаруашылығы негіздері оқытыла бастады.
Идеялық тәрбие және оқу тәртібі
Ұлы Отан соғысы жылдарында мектеп өміріне бірқатар өзгерістер енгізілді. Бастауыш сыныптарда тарих, география және жаратылыстану пәндері жеке оқытылмай, жалпы оқу сабақтарының құрамында берілді. Саяси-идеялық тәрбиеге тікелей қатысы бар тарих, конституция және әдебиет сабақтарына көбірек мән берілді. Сабақ барысында да, сабақтан тыс тәрбие жұмысында да балаларды совет патриотизмі рухында тәрбиелеу басым бағыт болды.
1943 жылдан бастап «Оқушылар ережесі» енгізілді. Онда оқушылардың мектеп, мұғалімдер, ата-ана және жолдастары алдындағы міндеттері, сондай-ақ мектептегі және мектептен тыс мінез-құлық талаптары белгіленді. Бұл құжат оқу-тәрбие жұмысының жақсаруына елеулі ықпал етті.
Кемшіліктер және бағалау жүйесін өзгерту
Мектеп жұмысында белгілі кемшіліктер де болды: оқытуда формализмге жол берілген жағдайлар кездесті. Әсіресе орыс тілін оқытуда елеулі олқылықтар байқалды; оқу өмірден алшақтап, мектеп бітірген жастардың практикалық даярлығы төмен болды.
Оқытуды «социалистік жарыс» тәсілімен ұйымдастыру кейде балаларға негізсіз жоғары баға қоюға әкелді. Осыған байланысты оқу жұмысында социалистік жарысқа тыйым салынды. 1944 жылдың қаңтарынан бастап үлгерімді бағалаудың бес балдық жүйесі енгізіліп, мұғалімдерден бағалауға жауапкершілікпен қарау талап етілді.
1943 жылы енгізілген ер балалар мен қыз балаларды бөлек мектептерде оқыту тәжірибесі кейін 1954 жылы қате шешім ретінде өзгертілді.
Оқу сапасын арттыру: қаулылар, емтихандар және мұғалімдерді қолдау
1944 жылғы қаулы және емтихан жүйесі
1944 жылы КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Мектептегі оқу жұмысының сапасын жақсарту шаралары туралы» қаулы қабылдады. Қаулыға сәйкес бастауыш және жетіжылдық мектепті бітірушілер мектеп бітіру емтихандарын, ал орта мектепті бітірушілер кәмелеттік аттестат алу емтихандарын тапсыруға міндеттелді.
Орта мектепті үздік бітіргендер алтын және күміс медальдармен марапатталатын болды. Бұл шаралар мұғалімдер мен оқушылардың жауапкершілігін күшейтті.
Педагогикалық ғылымдарды дамыту
Совет мектебі мен педагогикалық ғылымдарды дамыту мақсатында 1943 жылы РСФСР Педагогикалық ғылымдар академиясы құрылды. Академияға жалпы және арнаулы педагогика, педагогика тарихы, психология, мектеп гигиенасы және пәндерді оқыту әдістемесін зерттеу міндеті жүктелді.
Мұғалім тапшылығы және біліктілікті арттыру
Көптеген мұғалімдердің Совет Армиясы қатарына алынуы олардың орнына қысқа мерзімде даярланған кадрларды тартуға мәжбүр етті. Сондықтан мұғалімдердің білімін жетілдіру мәселесі ерекше маңызға ие болды. Бұл салада мұғалімдердің білімін жетілдіру институттары елеулі рөл атқарды.