Спорттық ұжымды тәрбиелеу әдістемесі
ІІІ. Дене шынықтыру және спорт саласындағы педагогикалық басқару
Бұл бөлімде дене шынықтыру және спорт саласындағы басқарудың мазмұны, мектептегі жетекшілік құрылымы, жоспарлау құжаттары және педагогикалық ұжым жұмысының негізгі қағидалары қамтылады.
Педагогикалық басқарудың мәні
Педагогикалық басқару — нақты бір объектіге жүйелі, жоспарлы және ұйымдасқан түрде ықпал ету.
Негізгі ұғым
Басқару — білім беру ұйымдары жүйесінің барлық буындарын басқарудың жолдары мен негізгі міндеттерінің жиынтығы.
Негізгі қағидалар
- демократиялық централизм;
- жоспарлылық;
- ғылымилық.
Мектептегі жетекшілік және жауапкершілік
Жалпы басқару
Мектептегі жетекшілік пен басқару, әдетте, бір тұлғаның құзыретіне беріледі: мектеп директоры.
Басқарудың сапасы көбіне педагогикалық ұжым мүшелерінің міндеттерін дұрыс бөлуге, әрекеттердің үйлесімділігі мен өзара түсіністікке тәуелді.
Оқу-әдістемелік ұйымдастыру
Оқу-тәрбие және әдістемелік жұмысты ұйымдастыруға жауапты тұлға: оқу ісінің меңгерушісі (директордың оқу-тәрбие ісі жөніндегі орынбасары).
Тәрбие жұмыстары үшін көбіне мектептен және сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастырушы жауап береді.
Педагогикалық кеңес
Оқу-тәрбие үдерісін талдап, туындаған жағдайлар бойынша шешім қабылдау үшін директор жанынан педагогикалық кеңес құрылады.
Педагогикалық кеңестің төрағасы ретінде, әдетте, мектеп директоры тағайындалады.
Басқару стилі
Нақты жағдайды ескере отырып, ұжым мүшелерінің белсенді қатысуымен, демократиялық жолмен шешім қабылдап, сонымен қатар орталықтан басқару қағидасын сақтайтын жетекшілік түрі — демократиялық централизм.
Жоспарлау құжаттары: мектеп және дене тәрбиесі
Мемлекеттік негіз
Дене тәрбиесінің мазмұнын реттейтін мектептегі жоспарлаудың негізі: оқу жоспары, оқу бағдарламасы, сондай-ақ президенттік тесттер.
Мұғалім құжаттары
- күнтізбелік жоспар;
- сабақтың (поурочный) жоспары;
- жұмыс жоспары;
- сабақтың конспектісі.
Сабақтан тыс жұмыс
- мектептік сабақтан тыс дене тәрбиесі жұмысының жалпы жоспары;
- президенттік тест тапсыруға дайындықтың график-жоспары;
- көпшілік спорттық шаралардың күнтізбесі;
- секция сабақтарының кестесі және секция жұмысының жоспары.
Жоспарлылық қағидасы
Жоспарлылықты сақтай отырып, мектепте әдетте болашақтық және жылдық жұмыс жоспарлары әзірленеді.
КФК және нормативтік құжаттар
Мемлекеттік құжат
Оқушылардың дене тәрбиесіне жетекшілік жасау және міндеттерді айқындайтын маңызды құжат: «Жалпы білім беретін мектептердегі оқушылардың дене тәрбиесі туралы ереже».
Жауапкершілік
Дене тәрбиесі оқу бағдарламасының орындалуына, сондай-ақ оқушылардың білім, білік және дағдыларды меңгеруіне дене мәдениеті мұғалімі жауап береді.
КФК ұғымы
КФК (мектептегі дене мәдениеті ұжымы) — ерікті қоғамдық ұйым. Ол мектеп жасындағы балалардың дене тәрбиесін отбасында және мектепте ұйымдастыруға көмектесуді мақсат етеді.
Сынып жетекшісінің рөлі
Оқушылардың күн тәртібін сақтауына, таңертеңгілік гимнастика жасауына, сауықтыру шараларына қатысуына, секциялар мен үйірмелерге қатысуға ынталандыруға, гигиеналық талаптарды ұстануға және дұрыс мүсінді қалыптастыруға ықпал ететін негізгі тұлға — сынып жетекшісі.
2-тақырып. Педагогикалық үдерісті басқару жүйесіндегі мұғалім мен жаттықтырушы
Бұл тақырып мұғалім мен жаттықтырушының әлеуметтік рөлі, кәсіби құзыреттілігі және педагогикалық шеберліктің құрамдас бөліктерін жүйелейді.
Әлеуметтік маңызы
- ағартушылық міндеттерді кең көлемде шешу;
- қоғамдық құндылықтарды түсіндіру және қолдау;
- алдын ала жоспарлау және шығармашылықпен әрекет ету.
Кәсіби өзек
- өз пәнін терең әрі жан-жақты білу;
- сыныпты (топты) ұйымдастыра алу;
- тәртіп пен жауапкершілікті ұстану;
- балалар мен жасөспірімдерді шынайы жақсы көру.
Педагогикалық такт
Тәрбие барысында талап қоя білу, қажет жерде жұмсақтық пен қатаңдықты үйлестіру, оқушымен дұрыс қарым-қатынас орнату және жеке тұлғаны қадірлеу — педагогикалық такттың негізгі көрінісі.
Қабілеттер кешені
Педагогикалық үдерісті тиімді басқару үшін мұғалімде мына қабілеттер дамыған болуы қажет:
- ұйымдастырушылық;
- коммуникативтік;
- конструктивтік;
- гностикалық.
Педагогикалық техника
Оқушыларды қызықтыра білу, өз психологиялық күйін басқара алу, әрекет ырғағын сезіну, сондай-ақ бет-әлпет, ым-ишара және мимиканы орынды қолдану — педагогикалық техниканың маңызды бөлігі.
Педагогикалық шеберлік
Педагогикалық шеберлікті меңгерген мұғалім ортада жоғары кәсіби мәдениеттің үлгісі болып, ұйымдастырушы әрі қоғамдық жұмыстың белсенді қатысушысы ретінде танылады.
Педагогикалық жүйе және білім құрылымы
Педагогикалық жүйе — педагогикалық мақсатқа бағынатын қызметтік және құрылымдық компоненттердің жиынтығы.
Дене мәдениеті мұғалімі мен оқытушы-жаттықтырушының білім құрылымы, әдетте, келесі бағыттарды қамтиды: қоғамдық-саяси, психологиялық-педагогикалық, медико-биологиялық және әлеуметтік.
3-тақырып. Педагогикалық менеджмент және маман қызметіндегі басқару ерекшеліктері
Бұл бөлім педагогикалық менеджменттің мәнін, педагогикалық жүйенің компоненттерін және дене шынықтыру саласындағы ұйымдастыру ерекшеліктерін жинақтайды.
Педагогикалық жүйенің негізгі компоненттері
Әрекеттің мазмұны ненімен анықталады?
Кез келген іс-әрекеттің сипаттамасы мен мазмұны қоғамдық талапқа сай қойылған міндеттерді орындауға және қоғамдық мақсаттарды іске асыруға бағытталуымен анықталады.
Компоненттер қысқаша
- Гностикалық — жаңа білімді игеру, жүйелеу, талдау, педагогикалық міндеттерді қою.
- Жобалаушы — ұзақ мерзімді жоспарлау, болашақты болжау.
- Конструктивтік — сабақ мазмұнын, оқу хабарламасының құрылымын құрастыру.
- Ұйымдастырушылық — оқыту үдерісін ұйымдастыру.
- Коммуникативтік — оқушылармен, әріптестермен және әкімшілікпен мақсатты байланыс орнату.
Классикалық көзқарас: П.Ф. Лесгафт
Дене тәрбиесі ілімі мен әдістемесінің негізін қалаушылардың бірі П.Ф. Лесгафт дене мәдениеті мұғаліміне жоғары талап қояды: пәнді өте жақсы меңгеру, жас ағзаның дамуын терең түсіну, тәртіптілік, ұстамдылық және қозғалысты әсем әрі дәл игеру.
Физкультуралық-спорттық шаралар: ұйымдастыру логикасы
Негізгі бағыттар
- үгіт-насихат жұмыстары;
- оқу-жаттығу бағыты.
Үгіт-насихат мақсаты
Дене мәдениеті сабақтарының деңгейін көтеру және әртүрлі контингенттегі адамдарды дене мәдениеті мен спортпен айналысуға тарту.
Оқу-жаттығу мақсаты
Жағымды көңіл күй қалыптастыру, шеберліктің өсуіне жағдай жасау және жеткілікті дене дайындығын қамтамасыз ету.
Ұйымдастырудың алғашқы қадамы
Көпшілік спорттық шараларды сапалы ұйымдастыру үшін алдын ала дайындық комиссиясын құру қажет.
Негізгі жетекші құжат
Көпшілік спорттық шараны ұйымдастыру мен өткізудің басты құжаты — жарыс ережесі (положение).
Жарыс ережесінің (положение) негізгі бөлімдері
- мақсаты мен міндеттері;
- өткізу мерзімі және орны;
- қатысушылар;
- бағдарлама;
- жеңімпаздарды анықтау тәртібі;
- марапаттау;
- өтінімдер (заявка) беру тәртібі;
- командаларды таныстырудың реті.
Өткізу тәсілдері
Жарыстарды өткізу тәсілдері: тура, шеңбер, және шығып отыру (іріктеу) әдістері.
Атрибутика
Жарыс тәжірибесінде жиі қолданылатын атрибуттар: мемлекеттік ту, спорт қоғамының туы, эмблема, төрешілер мен қатысушылардың формасы.
Педагогикалық менеджменттің мәні
Дене мәдениеті және спорт саласындағы педагогикалық менеджмент — жетекшілік іс-әрекетінің арнайы түрі, яғни осы салада басқарудың ерекше тәсілдерін қолдану.
Жетекшілік жүйесі ұғымы
Жетекшілік жүйесі — алға қойылған мақсаттың тиімді орындалуын қамтамасыз ететін және қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған өзара байланысты әдістер мен формалардың кешені.
ІV. Дене шынықтыру және спортпен айналысатын адамдармен жүргізілетін тәрбие жұмысы
Бұл бөлімде тәрбиелік жұмыстың нормативтік негізі, негізгі бағыттары және дене шынықтыру құралдары арқылы тәрбиелеудің әдістемелік қырлары қарастырылады.
Тәрбиелік жұмыстың нормативтік негізі
Қазіргі кезеңде тәрбие жұмысының міндеттері ҚР Конституциясында, «Білім туралы» заңда және «Дене мәдениеті және спорт туралы» заңда айқындалады.
Тәрбиенің негізгі бағыттары
- өмірлік көзқарасты қалыптастыру;
- қоғамдық-саяси тәрбие;
- адамгершілік тәрбие;
- патриоттық және интернационалдық тәрбие;
- әскери-патриоттық тәрбие;
- еңбек тәрбиесі;
- ақыл-ой тәрбиесі;
- экономикалық білім беру;
- эстетикалық тәрбие.
Адамгершілік тәрбие
Адамгершілік тәрбие — адамның қоғамдағы мінез-құлық дағдыларын қалыптастыру, сезімін дамыту және моральдық сенімін мақсатты түрде орнықтыру үдерісі.
Дене мәдениеті және спорт үдерісінде адамгершілік тәрбиенің амалдарына оқу-жаттығу сабақтары, спорттық режим, жарыстар, сондай-ақ мұғалім мен жаттықтырушының жеке үлгісі жатады.
Негізгі әдістері: сендіру, әңгімелесу, диспут, үлгі көрсету, практикалық тапсырма, марапаттау, сенім білдіру, айыптау.
Ақыл-ой тәрбиесі және дене тәрбиесінің байланысы
Ақыл-ой тәрбиесі еңбекке қабілеттілікті арттыруға жағдай жасайды және дене тәрбиесінің тиімділігін күшейтеді. Сонымен бірге оқушының дене тәрбиесіне қатынасы саналы түсінуге, ойлануға бағытталады.
Ақыл-ой тәрбиесінің амалдары: дене мәдениеті сабағы және жаттығу үдерісіндегі проблемалық жағдайлар.
Негізгі әдістері: сұрау, бақылау және салыстыру, талдау және түсіндіру, практикалық бағалау, қозғалыс әрекетін талдау.
Эстетикалық тәрбие
Эстетикалық тәрбие — сұлулықты түсіну, оны өмірде іске асыру қабілетін қалыптастыру және нәтижесінде қанағат сезімін тәрбиелеу.
Негізгі әдістері: эмоционалды-көрнекі түсіндіру, шабыттандыратын үлгі, қозғалыс әрекетінің әсемдігін тәжірибе жүзінде көрсету.
Еңбек тәрбиесі
Дене жаттығулары барысында еңбек тәрбиесі тәртіптілікті, бастамашылдықты және ұжымдық іске жеке үлес қосуды қалыптастырады.
Арнайы әдістері: еңбекке практика жүзінде үйрету, әңгімелесу, еңбек нәтижесін бағалау және жақсы еңбекті үлгі ету.
Тәрбиенің принциптері және ұжым туралы түсінік
Дене мәдениеті және спорт педагогикасында тәрбиенің принциптері оның негізгі бағытын айқындайды: мазмұнын, әдістерін, қатысушылар арасындағы қатынасты және ұйымдастыру ерекшелігін белгілейді.
Объективті негіздер
Адамның қалыптасуының объективті негізін ерік-жігер мен ақылға тікелей тәуелді емес факторлар құрайды: материалдық-техникалық база, қоғамдық қатынастар, дене мәдениеті және спорт, күнделікті өмір, табиғи орта, сондай-ақ тұқым қуалаушылық ерекшеліктер.
Коллектив белгілері
- мақсаты ортақ;
- міндеттері мен құқықтары тең;
- өзін-өзі басқару жолға қойылған;
- басқа ұжымдармен байланысы бар;
- өзара жауапкершілік сезімі қалыптасқан.
Спорттық ұжым ерекшелігі
Спорттық ұжымға тән белгі — еріктілік және әр қатысушының жеке спорттық нәтижеге ұмтылуы.
Жүйе туралы
Жүйе — өзара байланысқан және біртұтас қызмет ететін бөліктердің жиынтығы.
Коллектив — жалпы қоғамдық іс-әрекетте біріккен, ұйымдасқан адамдар қауымдастығы.