Химиялық қауіпті нысандағы авариялар
Оқу-әдістемелік материалдар туралы
Бұл материалдар «Тіршілік қауіпсіздігі негіздері» пәні бойынша университеттің барлық мамандықтарына арналған оқу-әдістемелік кешеннің бөлігі ретінде дайындалған.
Семей, 2014
Глоссарий
Төменде төтенше жағдайлар (ТЖ), азаматтық қорғаныс, құтқару жұмыстары және қауіпсіздік саласында жиі қолданылатын негізгі терминдер ықшам әрі түсінікті түрде берілді.
Апат
Аймақтық немесе ғаламдық ауқымдағы төтенше жағдайға әкелетін, адам шығыны болуы мүмкін ірі авария немесе қиратушы құбылыс.
Авария
Технологиялық үдерістердің бұзылуы салдарынан механизмдердің, құралдардың, ғимараттар мен құрылыстардың зақымдануы.
Азаматтық қорғаныс
Бейбіт және соғыс уақытында халықты, шаруашылық нысандарын және ел аумағын табиғи және техногендік сипаттағы ТЖ-дан, сондай-ақ қазіргі заманғы зақымдау құралдарының факторларынан қорғауға бағытталған мемлекеттік шаралар жүйесі.
Аймақты тазалау
ТЖ туындаған кезде жиналған қауіпті заттарды іздеу, жинау және жою жұмыстары.
Антисептик
Залалсыздандыруға арналған заттар.
Антициклон
Атмосферадағы тұрақты жоғары қысым аймағы.
Антропогендік ТЖ
Адам әрекетіне байланысты туындайтын авария немесе апат.
Барлау
Жергілікті ТЖ аймағын алдын ала тексеру және жағдайды бағалау.
Басқару пункті
ТЖ-ны жою күштері мен құралдарын басқаруға арналған көлік құралы немесе арнайы жабдықталған инженерлік ғимарат.
Биологиялық қауіпсіздік
Биологиялық-әлеуметтік ТЖ көздері туғызатын қауіптен халықтың, шаруашылық нысандарының, өсімдіктер мен қоршаған ортаның қорғалу жағдайы.
Боран (бұрқасын)
Қатты желмен бірге жүретін қарлы дауыл; қардың жер бетімен ұйытқып, көрінуді төмендетуі.
Газқағар
Газ бен түтіннен қорғайтын жеке қорғаныс құралы.
Төтенше жағдайлар: негізгі ұғымдар
Төтенше жағдай (ТЖ)
Белгілі бір аумақта авария, зілзала немесе апат салдарынан туындап, адамдардың өмірі мен денсаулығына, қоршаған ортаға және шаруашылық нысандарына зиян келтіретін немесе келтіруі мүмкін жағдай.
ТЖ аймағы
ТЖ орын алған, зардаптары таралған немесе таралуы ықтимал нақты территория.
ТЖ жою
Адам өмірін қорғауға, денсаулықты сақтауға, материалдық шығынды азайтуға және қауіпті факторлардың әсерін төмендетуге бағытталған құтқару, авариялық-қалпына келтіру және басқа да шұғыл жұмыстар жиынтығы.
Құтқару қызметтері мен жұмыстар
Авариялық-құтқару қызметтері (АҚҚ)
ТЖ-ның алдын алу және жою міндеттерін шешуге арналған басқару органдарының, күштер мен құралдардың, сондай-ақ техникалық қамтамасыз ету қызметтерінің біртұтас жүйесі.
Авариялық-құтқару жұмыстары
Өрттерді сөндіру, энергия мен су көздерін авариялық ажырату, іздестіру, адамдарды құтқару, алғашқы көмек көрсету және көшіру бойынша бірінші кезектегі әрекеттер.
Құтқарушы
Құтқару және шұғыл жұмыстарды жүргізуге арнайы дайындықтан өткен және аттестаттаудан өткен (немесе қайта аттестатталған) азамат.
Табиғи және техногендік қауіптер
Жер сілкінісі
Жер қыртысында немесе мантияның жоғарғы бөлігінде кенет қозғалыс пен жарылыс нәтижесінде туындап, үлкен қашықтыққа таралатын жерасты дүмпуі мен тербеліс.
- Ішкі кіндік — жер сілкінісі басталған тереңдіктегі орын.
- Кіндік — ошақтың дәл үстіндегі жер беті аймағы.
- Афтершок — негізгі дүмпуден кейінгі қайталама дүмпулер.
Дүлей зілзала
Кенеттен пайда болып, адамдардың тіршілігін елеулі бұзатын, ірі материалдық шығын келтіретін және адам мен жануар шығынына әкелуі мүмкін табиғи құбылыс.
Техногендік сипаттағы ТЖ
Өндірістік, көліктік және өзге де авариялар, өрттер мен жарылыстар, қауіпті химиялық, радиациялық немесе биологиялық заттардың төгілуі (немесе төгілу қаупі), ғимараттардың құлауы, гидротехникалық құрылыстардың бұзылуы және инфрақұрылым жүйелеріндегі апаттар салдарынан туындауы мүмкін жағдайлар.
Залалдану және санитарлық өңдеу
Дегазация
Қатты әсер ететін улы заттарды жою немесе бейтараптандыру.
Дезактивация
Радиоактивті заттарды жою (ластануды азайту) шаралары.
Дезинфекция
Жұқпалы ауру қоздырғыштарын жою.
Санитарлық тазарту
ТЖ аймағынан шыққан кезде тері мен шырышты қабықтарды механикалық тазалау және жуу, сондай-ақ киім мен аяқ киімді залалсыздандыру шаралары.
Ескерту
Берілген мәтін көлемді болғандықтан, бұл бетте глоссарийдің толық тізімі емес, оқу мақсатына сай ең негізгі әрі жиі қолданылатын терминдер іріктеліп, редакциялық түрде реттелді. Қаласаңыз, қалған бөлімін де дәл осы стильде толықтырып, алфавит бойынша құрылымдап беремін.