Гештальттерапия
Гештальттерапия: шығу тегі және негізгі ұстанымдары
Гештальттерапияны американдық психолог Фриц Перлз қалыптастырды. Бұл тәсіл адамның тәжірибесін тұтас (holistic) қарастырып, «мәселені жөндеу» немесе «өз-өзіңмен күресу» логикасынан гөрі, жақсы өмір сүрудің үйлесімділігін дамытуға және оны сақтауға бағытталады.
Негізгі бағдар:
Гештальттерапия адамның әл-ауқатын күшейтуді, өмір сапасын арттыруды және тәжірибені санада «аяқталмаған» күйде қалдырмай, тұтастандыруды мақсат етеді.
Топтық формат және бақылаудың рөлі
Топтық жұмыста белгілі бір сәтте топтың бір мүшесі мен жетекші терапевт «келісім-шарт» (ережелер, мақсат, қауіпсіздік шекаралары) негізінде диалог жүргізеді. Қалған қатысушылар сол процеске тікелей араласпай, бақылаушы ретінде қалады.
Бақылау не береді?
- Өзін және өз реакцияларын жақсырақ байқауға көмектеседі.
- Өз мәселелерін басқа адамның тәжірибесі арқылы түсінуді жеңілдетеді.
- Жеке өзгеріс пен жауапкершілікті күшейтеді.
Терапевттің позициясы
Гештальттерапевт «жасырын» бақылаушы болмайды: өз ойы мен сезімін ашық айтып, қатынасын білдіреді және клиентті өзімен тең санай отырып, кәсіби шекараны сақтайды. Қажет болса, вербалды және денелік деңгейде (қауіпсіз әрі келісілген түрде) қатыса алады, процесті күшейтіп, жағдайға жеке мағына беруге көмектеседі.
«Диадтық» тәсіл және «осында және қазір» қағидасы
Гештальттық психотерапия көбіне «жеке» немесе «топтық» деген қарапайым бөліністен гөрі, «диадтық» (екі адамдық) жұмысты ерекше атап көрсетеді: клиент пен терапевт бір мезетте қатысатын тірі байланыс.
Тірек ұғымдар
«Осы жерде және қазір»
Екі адам арасындағы нақты сәттегі тәжірибеге сүйену.
Алдыңғы процесті түсіну
Өткен тәжірибенің қазіргіге қалай әсер ететінін байқау.
Эмоцияны апробациялау
Жаңа сезімдік тәжірибені қауіпсіз ортада сынап көру.
Тарихи таралуы және қолданылу кеңістігі
Гештальттерапия психоанализді қайта қарастыру (ревизиялау) ықпалында қалыптасты. Оның дамуына Фриц және Лора Перлз, Джим Саймкин, Изадор Фром, Ирвин және Мириам Польстер, Джозеф Зинкер сияқты мамандар үлес қосты.
Алғашқы кезеңде ол көбіне жеке психотерапия ретінде қолданылды: аптасына бір немесе бірнеше рет, шамамен бір сағаттық бетпе-бет сессиялар. Фриц Перлз: «Менің әдісімді тек ауру кезінде қолдану жеткіліксіз, себебі ол өте күшті», — деген.
Қазіргі контекст
Қазіргі таңда гештальттерапияға жүгінетін адамдардың едәуір бөлігі клиникалық тұрғыда «ауру» саналмайды: олар өмір сапасын жақсартуды, жеке, отбасылық және әлеуметтік өмірін толықтыруды мақсат етеді. Осы себепті тәсіл тек емханаларда ғана емес, мектептерде, колледждерде, кәсіби даярлау институттарында да қолданылып келеді.
Тиімділік туралы пікірталас және зерттеу байқаулары
1980-жылдары АҚШ-та студенттермен жүргізілген бір талдауда әртүрлі терапия түрлерінің тиімділігін салыстырғанда, нәтиже, баға және даму көрсеткіштері арасында айқын маңызды корреляция әрдайым табыла бермейтіні көрсетілген. Бұл контексте гештальттерапия «тек қиындықты жою» емес, адамның әл-ауқатын, байланыс сапасын және өмірлік қанағаттануын кеңірек қарастыруымен ерекшеленеді.
Ми биохимиясы, дәрілер және шектеулер
Оқыту мен психотерапия нейромедиаторлар мен гормондардың өңделуіне әсер етіп, мидың ішкі биохимиясын өзгерте алады. Сонымен қатар мінез-құлыққа ықпал ететін молекулалар тобы (транквилизаторлар, стимуляторлар, антиделирианттар және т.б.) кеңінен белгілі.
1952 жылы Анри Лабори «аминазин» деп аталатын жаңа психотроптық препаратты ұсынды; оны қабылдау психоз белгілерін басуға көмектескен. Уақыт өте келе дәрі-дәрмек психиатриялық мекемелерде кең қолданылып, кей жағдайда «химиялық шектеу» ұғымына дейін әкелген тәжірибелер де болған.
Маңызды ескерту
Психотроптық дәрілер қаншалықты тиімді болғанымен, жанама әсерлері болуы мүмкін: ұйқышылдық, енжарлық, есте сақтаудың төмендеуі, либидоның кемуі, ал емдеуді күрт тоқтатқанда ауыр тәуекелдерге дейін апаратын жағдайлар. Дәрі қабылдау немесе тоқтату мәселелері тек дәрігермен бірге шешілуі керек.
Гештальттерапияның «мобилизациялау» әсері және ішкі тепе-теңдік
Кейбір көзқарастар бойынша гештальттерапия «осында және қазір» белсенділігі арқылы ми қызметінің белгілі жүйелерін жұмылдырып, адамның сергектігін, өміршеңдігін және әрекетке қабілетін қолдауға ықпал етеді. Терапияның басты міндеттерінің бірі — өмір жоспары мен тәжірибені интеграциялау арқылы өз «бағдарламаларымызды» үнемі түзетіп отыру.
Нейромедиаторлар жайлы қысқаша
Ішкі жүйелер тепе-теңдігі бұзылса, түрлі қиындықтар байқалуы мүмкін. Мәтіндегі мысалдар бойынша: дофамин артық болса — шамадан тыс қозу және «қысқа тұйықталуға» ұқсас күйлер; жетіспесе — паркинсондық белгілер. Серотонин артық болса — обсессивті белгілер, ал аз болса — депрессиялық күй күшеюі ықтимал деп түсіндіріледі.
Еркін таңдау және автономия
Гештальттерапия адамның таңдау жасау қабілетін дамытуға ерекше мән береді. Практикада бұл — өз шекарасын сезіну, қажет жерде «жоқ» деп айта алу, және жауапкершілікті сыртқа ысырып тастамай, өз өміріне иелік ету дағдысын күшейту.
Денелік жұмыс және холистикалық көзқарас
Лора Перлздің пікірінше, денемен жұмыс — гештальттерапияның маңызды бөлігі. Гештальт тәсілі адамды тек сөз, ой немесе «мінез» деңгейінде ғана емес, ағзаны тұтас жүйе ретінде қарастырады: сезім, денелік реакциялар, дауыс, тыныс, қимыл — барлығы тәжірибенің құрамдас бөлігі.
Қауіпсіздік: терапевтті қалай таңдаған дұрыс?
Психотерапияда күнделікті тәжірибе, құпиялылық және кәсіби жауапкершілік маңызды. Сондықтан терапияны бастамас бұрын маманның біліктілігін нақтылап алған жөн.
Тексеру парағы
- Терапевттің осы бағыт бойынша арнайы дайындығы (оқуы) бар ма?
- Кәсіби қауымдастыққа/ассоциацияға мүше ме?
- Супервизиядан тұрақты өтіп тұра ма?
- Құпиялылық, шекара және жұмыс форматы алдын ала анықтала ма?