Ғылыми танымның әдістері
Ғылыми танымның әдістері
Ғылыми зерттеудің құрылымы кең мағынада ғылыми таным тәсілін, яғни ғылыми әдістің өзін сипаттайды. Әдіс — белгілі бір қорытындыға жетуге көмектесетін әрекеттердің жүйесі.
Әдістің рөлі: Бэконның салыстыруы
Эмпирикалық ғылымның негізін салушылардың бірі Ф. Бэкон таным әдісін циркульмен салыстырған. Адамдардың ойлау қабілеті әртүрлі болғандықтан, барлығы үшін нәтижеге жету мүмкіндігін теңестіретін белгілі бір құрал қажет. Ғылыми әдіс — осындай құрал.
Әдіс мүмкіндіктерді теңестіріп қана қоймай, зерттеушілердің іс-әрекетін біріздендіріп, ұқсас жағдайларда ұқсас нәтижелер алуға ықпал етеді.
Методология және пәндік ерекшелік
Қазіргі ғылым белгілі бір методологияға — қолданылатын әдістердің жиынтығына сүйенеді. Сонымен бірге әр ғылым саласы тек өзіне тән объектіні ғана емес, сол объектіге сәйкес келетін арнаулы әдістерді де қолданады.
Зерттелетін нысандардың әртүрлілігіне байланысты жаратылыстану ғылымы мен гуманитарлық таным методологиялары арасында айырмашылықтар бар. Жаратылыстануда нысанның жеке ерекшеліктері көбіне ескерілмейді; ал, мысалы, тарихта құбылыстың пайда болуы, дамуы және бірегей белгілері тұтастай қарастырылады.
Әлеуметтік және гуманитарлық танымның ерекшеліктері
-
1) Өзін-өзі жоққа шығаратын нәтиже
Әлеуметтік таным кейде «өзін-өзі жоятын» салдарға әкелуі мүмкін. Н. Винердің ойынша, мысалы, биржа заңдарын білу сол заңдардың әрекетін өзгертіп, бастапқы әсерін әлсіретуі ықтимал.
-
2) Фактілердің бірегейлігі
Жаратылыстануда ұқсас жағдайларда фактілер жиі қайталанса, әлеуметтік салада әрбір жағдайдың контексті өзгеше болуы мүмкін. Сондықтан әлеуметтік-гуманитарлық методология жалпылаумен қатар, маңызы өте жоғары индивидуалды фактілермен де жұмыс істейді.
Қазіргі ғылымда жаратылыстану және гуманитарлық әдіснамалардың бір-біріне жақындасу үрдісі байқалады, бірақ олардың негізгі, қағидалық айырмашылықтары сақталып отыр.
Эмпирикалық және теориялық әдістер
Эмпирикалық әдістер
- Бақылау — объективті шынайылықты арнайы ұйымдастырылған түрде қабылдау.
- Сипаттау — объект туралы мәліметті табиғи және жасанды тіл арқылы бекіту.
- Өлшеу — объектілерді ұқсас қасиеттері немесе белгілері бойынша салыстыру.
- Тәжірибе — құбылыс қайталанғанда, қажетті жағдайларды қайта жасап, өзгерістерді арнайы дайындалған ортада бақылау.
Теориялық әдістер
- Формаландыру — шынайы процестердің мәнін ашатын абстрактілі-математикалық модельдер құру.
- Аксиомаландыру — дәлелдеуді қажет етпейтін аксиомалар негізінде теория құру.
- Гипотетикалық-дедуктивтік әдіс — дедуктивті байланысқан гипотезалар жүйесін жасап, одан эмпирикалық салдарлар шығару.
Әдістерді жіктеу күрделі мәселе болғанымен, дәстүрлі түрде оларды жалпы ғылыми, интерғылыми және жеке ғылыми әдістерге бөлу кең таралған.
Әдістердің жіктелуі: жалпы, интерғылыми, жеке
Жалпы ғылыми әдістер
Барлық ғылым салаларына ортақ логикалық әдістер зерттеу объектісін түсіндіру мен негіздеуге қызмет етеді. Олардың ішінде төмендегілер жиі қолданылады:
- Анализ — тұтас нысанды құрамдас бөліктерге, қырларына, белгілері мен қасиеттеріне бөлу.
- Синтез — бөліктерді қайта біріктіріп, нысанды тұтастық ретінде қарастыру.
- Абстракциялау — маңызды емес қасиеттерден арылып, зерттеуге қажет белгілерді бөліп алу.
- Жалпылау — объектілердің ортақ белгілері мен қасиеттерін анықтау.
- Индукция — жеке деректерден жалпы тұжырымға келу.
- Дедукция — жалпы тұжырымнан жеке қорытынды шығару.
- Аналогия — ұқсас белгілер негізінде нысандардың ұқсастығы туралы пайымдау; сондай-ақ бір саладағы қатынастарды екінші салаға көшіру (тарихи, кеңістіктік аналогия және т.б.).
- Классификация — маңызды белгілер бойынша нысандарды топтарға бөлу (әсіресе биология, геология, география, кристаллография және т.б.).
Интерғылыми әдістер
Әртүрлі ғылымдардың тоғысында қолданылатын әдістер күрделі нысандарды сипаттауға және болжауға мүмкіндік береді:
- Экстраполяция — анықталған заңдылықтарды бақылау аймағынан тыс жағдайларға көшіру, тенденцияның жалғасын болжау.
- Интерполяция — динамикалық қатарда тікелей көрінбейтін параметрлерді қатар мүшелерінің арақатынасы арқылы табу.
- Модельдеу — процестер мен құбылыстардың логикалық, ақпараттық немесе графикалық құрылымын құру; нысанды жеңілдетілген түрде бейнелеу арқылы зерттеу.
- Ретроспекция — нысанның жүйелі сипаттамасын алу үшін оның тарихи дамуын, кезеңдер динамикасын талдау.
- Эксперттік бағалау — мамандардың қорытындылары мен пікірлеріне сүйеніп бағалау жасау.
Күрделі құрылымды нысандарды талдау тәсілдері
Декомпозиция
Үлкен жалпы мақсатты бірнеше құрамдас топтарға бөлу.
Селекция
Зерттеуге келетін нұсқаларды іріктеп, маңызы төмен фактілерді алып тастау.
Агрегирлеу
Жекелеген сипаттамаларды жалпы сипаттамаға біріктіру.
Егер объектінің құрылымы жүйесіз болса, талдау үшін дезагрегирлеу қолданылады: жалпылаушы сипаттамалар жеке сипаттамаларға ажыратылады.
Жоғарыда аталған әдістердің ешқайсысы жеке-дара түрде зерттеудің негізділігін, дәлдігін және дәйектілігін толық қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан жоғары нәтижеге жетудің тиімді жолы — әдістерді кешенді түрде қолдану.
Ғылыми танымның логикасы мен парадигмалары
Зерттеу құралдарына процедуралар, әдістер, тәсілдер, методикалар, жүйелер және методологиялар кіреді. Бұл ұғымдар зерттеудің ұйымдасу деңгейін және қолданылатын құралдардың күрделілік дәрежесін көрсетеді.
Ғылыми нәтижелердің логикалық құрылымы
Ғылыми танымның нәтижелері ұғымдарды қалыптастырумен аяқталады. Ғылымның түсініктілігі өзара тығыз байланысқан аксиомалар, теоремалар және тұжырымдар арқылы құрылған қатаң логикалық жүйемен түсіндіріледі.
Ұғымдар көпқырлы құрылымға бірігеді, ал теория — ұғымдардың кеңейтілген әрі жүйеленген түрі. Мысалы, Евклид пен Н. И. Лобачевский геометриялары, кванттық механика немесе қазіргі космогония — ұғымдардың қалыптасуы мен жүйеге түсуінің айқын үлгілері.
Түсініктердің қалыптасуы
Түсініктердің қалыптасуы — үздіксіз жүретін күрделі үрдіс. Әрбір ғылым белгілі заңдылықтарға бағынатын ұғымдар жүйесі ретінде дамиды, ал ғылыми білім уақыт өте келе жинақталып, толықтырылып отырады.