Ғылым эволюциясы

Ғылым эволюциясы

Ғылым адамға өз өмірін сақтап қалу үшін қажетті білімнің негізінде пайда болды. Адам шөптерді азық әрі дәрі ретінде пайдалануды үйренді, жануарлардың мінез-құлқын бақылап, оларды қолға үйретті, рудамен тәжірибе жасап, әртүрлі металдарды балқытып алуды меңгерді. Табиғатпен сан алуан тәжірибе жүргізе отырып, адам өмірді жеңілдетуге бағытталған көптеген тәсілдер мен амалдарды ойлап тапты.

Бүгінгі таңда біз үшін ыңғайлылық, денсаулық және ойын-сауық салаларында «өзінен-өзі болуы тиіс» сияқты көрінетін көптеген заттар мен құбылыстардың түп негізінде ғылым жатыр. Қазіргі ғылым ұғымы адамзаттың жүріп өткен жолын, адамның қалыптасуына ықпал еткен құралдар мен әдістерді, сондай-ақ ғылымның тарихи-мәдени құбылыс ретінде дамуын көрсетеді.

Жазудың пайда болуы: білімді сақтаудың бетбұрысы

Ғылыми эволюцияда білімді жинауға, сақтауға және ұрпақтан ұрпаққа жеткізуге мүмкіндік берген ең маңызды факторлардың бірі — жазудың ойлап табылуы. Шумерлердің пиктографиялық жазуы б.з.д. 3200 жылдар шамасында пайда болды. Б.з.д. 3000 жылдары Египетте иероглифтік жазу қалыптасты: бұл жүйеде әріптерді, дыбыстарды және сөздерді белгілеу үшін символдар қолданылды.

Б.з.д. 2800 жылдар шамасында шумерлердің көршілері — вавилондықтар, ассириялықтар мен парсылар — пиктографиялық жазуды сына жазуға (клинопись) айналдырды. Ақырында, б.з.д. 1300 жылдар шамасында Сирияда алғашқы алфавит жасалды: 32 әріптің әрқайсысы белгілі бір дыбысқа сәйкес келді. Бұл жүйені көне гректер қабылдап, ол кейін латын әліпбиінің негізіне айналды.

Ежелгі дүниедегі таным: құдайлық түсіндіруден бақылауға дейін

Көне әлемде білімнің жеткіліксіздігіне байланысты табиғат күштері көбіне құдайдың құдіреті ретінде түсіндірілді, ал табиғатты зерттеушілер құдайдың абыздары саналды. Мысалы, Египетте «астрономдар» деп аталған адамдар күнді аса үлкен сағат деп қабылдап, ай мен жұлдыздардың орналасуына сүйене отырып Нілдің тасу мерзімін, сондай-ақ көптеген мерекелердің уақытын анықтады. 365 күннен тұратын алғашқы күнтізбені египеттік астроном Имхотеп жасағаны белгілі.

Өз кезегінде шумерлер (б.з.д. 4000–3200 жылдар) есептеудің ондық жүйесін ойлап тауып, мықты математик әрі астроном ретінде танылды. Вавилондықтар (б.з.д. 1900–600 жылдар) көпжылдық бақылауларға сүйеніп жасалған кестелер арқылы планеталардың қозғалысын сипаттап, жұлдыздар мен планеталардың жылжуына қатысты болжамдар ұсына алды. Олар күнтізбені де жетілдіріп, болашақты болжауға талпынды. Вавилондықтар жұлдыздарды өз құдайларының атымен атады, ал олардың білімі кейін грек астрологиясының негізіне айналды.

Ежелгі Грекия: қазіргі ғылымға бастау

Көпшілік қабылдаған ұғым бойынша қазіргі заман ғылымының бастауында ежелгі грек мәдениеті тұр. Бұл көзқарасты Н. Коперник, И. Кеплер, Г. Галилей секілді жаңа дәуір ғылымының негізін қалаушылар да грек ойшылдарының еңбектеріне сүйене отырып қуаттады.

Ежелгі гректер қоршаған әлемді зерттеуде бақылау жүргізіп, есептеулер жасап, дүниені жүйелеу арқылы табиғатты діни түсіндіруден гөрі жаратылыстанушылық тұрғыдан танып-білу қажеттігін айқын түсінді. Олардың ең ірі жетістіктерінің қатарында заттың атомдық құрылысы туралы ілімді дамытуы және академиялар мен лицейлерді оқу орындары ретінде қалыптастыруы бар.

Атом туралы грек көзқарастары кейін Р. Бойль, И. Ньютон, М. В. Ломоносов, Авогадро, Лавуазье, Д. И. Менделеев секілді көрнекті табиғат зерттеушілерінің еңбектеріне зор ықпал етті. Тіпті атомдық құрылым тәжірибе жүзінде толық дәлелденбей тұрып-ақ, заттардың физика-химиялық құрылысы жайлы теориялар жасалып, олардың негізінде XIX ғасыр химиясы айрықша жетістіктерге жетті.

Араб әлемі: білімді сақтау және жаңа серпін

Грек идеялары Еуропаға арабтар арқылы тарады. Ежелгі гректердің көптеген еңбектері бізге араб тілінен латын тіліне аудармалар арқылы жетті. Араб ғалымдары антикалық дәуірдің идеяларын сақтап қана қоймай, оларды ортағасырлық Еуропаға жеткізді.

Ортағасырлық араб өркениеті грек философиясы мен білімін игерумен қатар, ірі ғылыми жетістіктерге де жетті. Әсіресе 900–1200 жылдар аралығы ғылым мен өнердің гүлденген дәуірі болды. Араб ойшылдары алгебраны дамытты; кей деректерде ақындардың алғашында математикамен айналысып, кейін поэзияға келгені айтылады. Ірі қалалардың өсуі медицинаның дамуына жол ашты.

Қазіргі Өзбекстан аумағынан шыққан Әбу Әли ибн Сина (Авиценна) жазған «Медицина каноны» XIV ғасырға дейін көптеген дәрігерлер үшін негізгі еңбек ретінде қолданылды. Сонымен бірге араб ойшылдары ғылымға әдіснамалық бағдар беріп қана қоймай, көптеген терминдерді енгізді: аль-джебр (алгебра), аль-кимия (алхимия), аль-кухль (алкоголь) және т.б. Кейін бұл атаулар латын тіліне аударылып, ғылыми лексиканың бөлігіне айналды.

Кітап және баспа: идеялардың жедел таралуы

Білім ұрпақтан ұрпаққа кітаптар арқылы жеткізілді. Алайда кітаптар қолмен көшірілетіндіктен, олар өте аз әрі қымбат болды. Қағаз бен кітап басып шығару пайда болған соң, қолмен көшіруші бір жылда жаза алмайтын көлемді баспагер бір күнде шығара алатын деңгейге жетті. Нәтижесінде кітаптар мен брошюралар көпшілікке кең таралып, жаңа идеялардың жедел таралуына тікелей әсер етті.

Ең алғашқы басылым VIII ғасырда Жапонияда жарық көрді деп есептеледі: ойып жазылған ағаш қалыптар арқылы басылған, суреттері мен қолтаңбалары бар дұғалар. «Алмас сутра» (868 жыл) — ең ерте басылған кітаптардың бірі ретінде аталады. Дегенмен мұндай қалыпты жасау көп уақыт алды және әдетте бір ғана бетті басуға мүмкіндік берді.

Шамамен 1045 жылы Қытайдың императорлық сарайының мүшесі Ли Чэн құрамалы шрифтті ойлап тапты: әр иероглиф саздан жасалып, темір рамаға орналастырылды. Белгілерді қажетіне қарай құрастырып, қайта бөлшектеу арқылы жаңа беттер жасау мүмкін болды.

XV ғасырда немістің алғашқы баспашыларының бірі Иоганн Гутенберг (1400–1468) құрамалы баспа шрифтерін өз бетінше жасап шығарды. Әр әріп металдан құйылып, сөздер ағаш рамада жиналып, преске қойылды; кейін бояу жағылып, қағаз басылды. Бұл тәсіл бір беттің мыңдаған данасын шығаруға, одан соң келесі беттерге көшуге мүмкіндік берді. 1500 жылға қарай Италияда 100-ге жуық, ал Испанияда 30-ға жуық баспа станогы жұмыс істеді.

Жаңа дәуір және ғылыми революция

Қазіргі заманғы ғылым XVI–XVII ғасырларда, Еуропада кітап басып шығару кең таралғаннан кейін қалыптаса бастады. Бұл кезеңде кітап басу коммерциялық қызметке айналып, идеялардың айналымын күрт жеделдетті.

XVII ғасырда ғылыми революция туралы айтуға мүмкіндік беретін жаңалықтар мен зерттеу әрекеттері жасалды. Осы кезеңде ғылымның түбегейлі жаңа әдістері қалыптасып, танымның жаңа қағидалары ұсынылды. Рене Декарт, Галилео Галилей, Уильям Гарвей, Иоганн Кеплер, Исаак Ньютон, Роберт Бойль, микроскопты жетілдірген Роберт Гук және басқа да ғалымдар қазіргі ғылымның негізін қалады.

Бұл үрдістің басты себептерінің бірі — ғылымның халықтың әл-ауқатын арттыру және адамның табиғатқа ықпалын күшейтудің құралы ретінде қарастырыла бастауы. Декарттың замандасы Фрэнсис Бэкон ғылымды табиғатты бағындырудың құралы ретінде түсіндіріп, ғылым дамуының қажеттілігін негіздеуге көп күш жұмсады. Оның «Күш — білімде» деген афоризмі кең танылды. Бэкон тәжірибені табиғатты зерттеу мен танып-білудің негізгі әдісі деп қарастырды.